Opublikowane: 27.05.1992 | Zaktualizowane:

Świadczenie niemożliwe

Wyrok SA z dnia 27 maja 1992 r. (I ACr 162/92, OSA 1992/12/90)

Niemożność świadczenia w rozumieniu art. 387 § 1 k.c. oznacza, że świadczenie jest niemożliwe do spełnienia obiektywnie, nie tylko zatem nie może go spełnić dłużnik, ale także inna osoba. Skutku wymienionego w tym przepisie nie wywoła zatem niemożliwość subiektywna, istniejąca tylko po stronie dłużnika.

Powód wniósł o zasądzenie kwoty 31.086.000,- zł tytułem zwrotu zaliczki wpłaconej pozwanemu na poczet umowy kupna - sprzedaży spółdzielczego mieszkania własnościowego.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa podnosząc, że do zawarcia umowy kupna - sprzedaży nie doszło z przyczyn zawinionych przez powoda zatem zgodnie z umową przedwstępną brak podstaw do żądania zwrotu zaliczki.

Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanych na rzecz powoda kwotę 31.086.000,- zł z odsetkami i obciążył pozwanych kosztami procesu. Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące podstawy faktyczne. Dnia 12 sierpnia 1990 r. strony zawarły umowę kupna - sprzedaży mieszkania własnościowego, położonego w Sz. przy ul. Kazimierza Królewicza wraz z garażem i telefonem. Na poczet ceny uzgodnionej na 155.000.000,- zł powód wpłacił pozwanemu zaliczkę w kwocie 31.086.000,- zł. Jako ostateczny termin przekazania mieszkania strony ustaliły dzień 25 sierpnia 1990 r. i do tej chwili miała być przekazana pozostała część ceny. Strony ustaliły w umowie, że w przypadku nie przekazania mieszkania do 25.VIII.1990 r., zaliczka nie zostanie zwrócona.

Następnego dnia po zawarciu wyżej opisanej umowy powód wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszka na stałe, a formalności związane z przejęciem mieszkania zlecił Z.L. Dnia 16.VIII.1990 r., powód przekazał kwotę 6.534.79 dolarów - pozostałą część ceny i kwota ta wpłynęła na konto M.L. 31.VIII.1990 r. Z.L. uzyskał informację w Spółdzielni Mieszkaniowej "Wspólny Dom", iż powód jako obywatel amerykański, nie posiadający karty stałego pobytu w Polsce i zezwolenia MSW, nie może uzyskać członkostwa w spółdzielni i nabyć mieszkania, bez tych dokumentów.

Pismem z dnia 14.VIII.1990 r. poinformował o tym pozwanych, a później kontaktowali się telefonicznie.

Dnia 25.VIII.1990 r. Z.L. spotkał się z pozwanymi w ich mieszkaniu, nie dysponował kwotą wynikającą z zawartej przez strony umowy. Pozwani w tym dniu gotowi byli przekazać mieszkanie na rzecz powoda. Pozwani nie wyrazili zgody na przedłużenie ustalonego w umowie terminu.

W dniu 29.VIII.1990 r., pozwani sprzedali sporne mieszkanie Annie K. za kwotę 102.225.000,- zł.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki stwierdził, iż zgodnie z art. 223 § 1 i 2 ustawy z 16.IX.1982 r. prawo spółdzielcze, własnościowe prawo do lokalu jest prawem zbywalnym, jednak skuteczność zbycia zależy od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni.

Spółdzielcze prawo do lokalu przechodzi na nabywcę z chwilą uzyskania przez niego członkostwa.

Ponieważ o przyjęcie w poczet członków może ubiegać się cudzoziemiec mający kartę stałego pobytu w Polsce, a powód nie spełniał tego wymogu, należy uznać umowę kupna - sprzedaży jako umowę o świadczenie niemożliwe. Taka umowa, zgodnie z art. 387 k.c. jest nieważna. Zatem pozwani winni zwrócić powodowi zaliczkę w kwocie dochodzonej pozwem.

Orzeczenie Sądu Wojewódzkiego zaskarżyli pozwani zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału przez ustalenie "że pozwani dokonując pobrania zaliczki w kwocie 31.086.000,- zł nie wystąpili do spółdzielni mieszkaniowej o zapewnienie przyjęcia w poczet członków powoda".

Rewidujący domagali się w związku z tym zmiany wyroku i oddalenia powództwa.

Powód wnosił o oddalenie rewizji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Sąd Wojewódzki uznając, że umowa zawarta przez strony była nieważna, przyjął, że była to umowa o świadczenie niemożliwe.

Nie był to pogląd trafny.

Niemożliwość świadczenia w rozumieniu art. 387 § 1 k.c. oznacza, że świadczenie jest niemożliwe do spełnienia obiektywnie, nie tylko zatem nie może go spełnić dłużnik, ale także inna osoba. Skutki wymienionego w tym przepisie nie wywoła zatem niemożliwość subiektywną, istniejącą tylko po stronie dłużnika. (Komentarz do kodeksu cywilnego pod red. J. Winiarza, W-wa 1989 r. str. 349). W rozpoznawanej sprawie umowa kupna sprzedaży spółdzielczego lokalu mieszkalnego osiągnęłaby swój cel, gdyby nabywcą był obywatel Polski, gdyż uzyskałby on członkostwo w spółdzielni, do której należy sporne mieszkanie. Przeszkodą w realizacji umowy było obywatelstwo powoda i brak karty stałego pobytu w Polsce

Zatem nie zachodziła obiektywna niemożliwość świadczenia, która powodowałaby nieważność umowy, na podstawie art. 387 § 1 k.c. Powód przekazał pozwanym kwotę 31.086.000,- zł jako zaliczkę na poczet ceny lokalu, jaki zamierzał kupić. Do przeniesienia własności spółdzielczego prawa do lokalu nie doszło, zatem cel świadczenia powoda nie został osiągnięty.

Pozwani uzyskali korzyść kosztem powoda. Było to świadczenie nienależne, gdyż zamierzony przez strony cel świadczenia nie został osiągnięty. Powód spełnił świadczenie licząc na świadczenie wzajemne ze strony pozwanych, które jednak nie mogło nastąpić, bowiem pozwani nie mogli skutecznie zbyć swego prawa do lokalu na rzecz osoby, która nie mogła być przyjęta w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej. W każdym razie nie mogło to nastąpić w terminie określonym przez strony w umowie. Świadczenie powoda stało się świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 k.c.

Pozwani zostali wzbogaceni kosztem powoda i na podstawie art. 405 k.c. zobowiązani są do zwrotu uzyskanej korzyści majątkowej.

Zawierając umowę kupna - sprzedaży lokalu mieszkalnego w dniu 12.VIII.1990 r. i uzgadniając jej warunki, strony nie przewidziały sytuacji, iż w określonym przez nich terminie powód nie będzie mógł być przyjęty w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej. Przeszkoda ta wynikała z przyczyn leżących po stronie powoda, lecz przez niego niezawiniona, bo związanych z polskim ustawodawstwem, w stosunku do cudzoziemców.

Wolą stron a więc i treścią umowy nie była objęta sytuacja, gdy obie strony chcą zrealizować umowę, lecz jej cel nie może być osiągnięty, gdyż nabywca nie może ostać członkiem spółdzielni mieszkaniowej. Takie okoliczności wystąpiły i przeszkodziły w realizacji umowy.

Zatem w takiej sytuacji nie można stosować postanowienia umowy o zatrzymaniu przez pozwanych zaliczki na poczet kupna mieszkania. zawarta w umowie klauzula, dotycząca zatrzymania pobranej zaliczki dotyczy sytuacji i okoliczności przez strony uzgodnionych objętych ich wolą. Nie można natomiast przyjąć, by obowiązywała ona we wszystkich przypadkach niezrealizowania umowy, a zwłaszcza w takich, których strony w swych pertraktacjach nie przewidziały. Z materiału dowodowego sprawy wynikało, że w chwili sporządzenia umowy sprzedaży, żadna ze stron nie była zorientowana co do warunków koniecznych do nabycia spółdzielczego lokalu przez cudzoziemca.

Tak więc do zaistniałej sytuacji nie można stosować postanowień umowy, dotyczących zatrzymania zaliczki.

Skoro umowa stron nie ma tu zastosowania, a powód domaga się zwrotu wpłaconej pozwanym kwoty, obowiązek zwrotu korzyści wynika z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Sąd Wojewódzki nakazał pozwanym by zwrócili powodowi żądaną przez niego kwotę. Uzwględnił powództwo, stosując niewłaściwą podstawą prawną, gdyż jak wyżej wywiedziono, przepis art. 387 k.c. nie ma zastosowania, jednak wydany wyrok odpowiada prawu.

Podnosząc w rewizji kwestie niewystąpienia przez pozwanych do spółdzielni mieszkaniowej w sprawie przyjęcia powoda w poczet członków i zarzuty co do ustaleń sądu w tym zakresie, nie są istotne i nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia żądania powoda.

Jak wyżej wyjaśniono podstawę prawną uwzględnienia roszczenia powoda stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i 410 k.c.).

Rewizja pozwanych była nieuzasadniona.

Wyrok Sądu I instancji, mimo błędnego uzasadnienia w ostatecznym wyniku odpowiada prawu.

Z tych względów, na podstawie art. 387 k.p.c., rewizja została oddalona.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku