Fotografowanie nieruchomości bez zgody właściciela

Czy można fotografować prywatną nieruchomość bez zgody właściciela?

Punktem wyjścia jest rozróżnienie dwóch sytuacji: samo wykonanie zdjęcia albo nagrania oraz późniejsze rozpowszechnienie materiału, np. w internecie, w usłudze mapowej, reklamie albo mediach społecznościowych. W polskim prawie nie obowiązuje ogólna zasada, że do sfotografowania cudzego budynku zawsze potrzebna jest zgoda właściciela. Duże znaczenie ma jednak to, skąd wykonano zdjęcie, co dokładnie utrwalono i w jakim celu materiał ma zostać użyty.

Jeżeli dom jest widoczny z drogi publicznej, chodnika lub innego miejsca ogólnie dostępnego, właściciel zwykle nie może skutecznie zakazać samego fotografowania budynku tylko dlatego, że nie życzy sobie publikacji jego wyglądu. Inaczej należy ocenić sytuację, w której osoba trzecia wjeżdża na prywatną drogę, wchodzi na ogrodzony teren, ignoruje oznaczenia „teren prywatny” albo nagrywa w sposób ingerujący w prywatność mieszkańców, np. zagląda do okien lub utrwala ogród w czasie prywatnego wypoczynku domowników.

W praktyce spór rzadko dotyczy samego muru, elewacji czy bramy. Najczęściej chodzi o prywatność mieszkańców, identyfikację miejsca zamieszkania, ujawnienie danych, wykorzystanie zdjęcia w celach komercyjnych albo bezprawne wejście lub wjazd na cudzą nieruchomość.

Czy istnieje „wizerunek nieruchomości” jako dobro osobiste?

W potocznym języku często mówi się o „wizerunku domu” albo „wizerunku posesji”. W sensie prawnym trzeba jednak zachować ostrożność. Art. 23 Kodeksu cywilnego chroni dobra osobiste człowieka, takie jak m.in. zdrowie, wolność, cześć, nazwisko, wizerunek, tajemnica korespondencji czy nietykalność mieszkania. Wizerunek w tym znaczeniu dotyczy osoby, a nie rzeczy.

Nie oznacza to, że właściciel jest całkowicie pozbawiony ochrony. Jeżeli publikacja zdjęcia nieruchomości jest powiązana z konkretną osobą i narusza jej prywatność, dobre imię, poczucie bezpieczeństwa albo nietykalność mieszkania, można rozważyć roszczenia z art. 24 Kodeksu cywilnego. Przykładem może być publikacja zdjęcia domu wraz z adresem, nazwiskiem właściciela i obraźliwym komentarzem albo materiał sugerujący nieprawdziwe informacje o mieszkańcach. Gdy fotografia obejmuje już osobę, a nie tylko nieruchomość, zastosowanie mają dodatkowe reguły ochrony wizerunku; przykładowo omawiamy je przy zakazie fotografowania i prawie do wizerunku.

Nie wystarczy natomiast samo niezadowolenie właściciela z tego, że budynek jest widoczny w internecie. Trzeba wykazać konkretne naruszenie dobra osobistego osoby fizycznej, a nie tylko fakt utrwalenia wyglądu rzeczy.

Zdjęcie domu, adres i RODO

W pierwotnej wersji podobnych analiz często powoływano się na dawną ustawę o ochronie danych osobowych. Obecnie podstawowe znaczenie ma RODO oraz ustawa z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych. Zgodnie z RODO danymi osobowymi są informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej. Sam obraz budynku nie zawsze będzie daną osobową, ale może się nią stać, jeżeli w konkretnym kontekście pozwala ustalić, kto tam mieszka lub komu nieruchomość przysługuje.

Za dane osobowe mogą zostać uznane w szczególności: widoczny adres, numer domu powiązany z nazwiskiem, tabliczka z danymi właściciela lub firmy, wizerunki domowników, numery rejestracyjne pojazdów, nagranie głosu, a także inne elementy, które łącznie pozwalają zidentyfikować konkretną osobę. W takim przypadku podmiot utrwalający i publikujący materiał powinien mieć podstawę prawną przetwarzania danych oraz spełnić obowiązki informacyjne, chyba że zastosowanie ma jeden z wyjątków.

W usługach mapowych i ulicznych typową praktyką jest zamazywanie twarzy i tablic rejestracyjnych oraz przyjmowanie wniosków o zamazanie domu lub innego obiektu. Jeżeli operator odmawia, a materiał pozwala identyfikować mieszkańców albo narusza ich prywatność, można rozważyć skargę do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.

Wjazd na prywatną drogę osiedlową

Inaczej należy oceniać zdjęcia wykonane z drogi publicznej, a inaczej sytuację, w której samochód z kamerą wjeżdża na prywatne drogi wewnętrzne, mimo że są oznaczone jako teren przeznaczony wyłącznie dla mieszkańców. Samo naruszenie takiego oznaczenia nie przesądza automatycznie o bezprawności późniejszej publikacji zdjęć, ale może mieć znaczenie dla ochrony prawa własności.

Właściciel może powołać się na art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje tzw. roszczenie negatoryjne: przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, właściciel może żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń. W praktyce takie roszczenie może obejmować żądanie zaprzestania wjazdów, usunięcia skutków naruszenia, a w określonych sytuacjach także usunięcia lub zamazania materiałów pozyskanych podczas bezprawnego wjazdu.

Jeżeli teren jest ogrodzony, zamknięty albo osoba mimo żądania nie opuszcza nieruchomości, mogą pojawić się także wątki wykroczeniowe lub karne, w szczególności związane z naruszeniem miru domowego. Każdorazowo trzeba jednak ocenić status drogi, sposób oznakowania, dostępność terenu, zachowanie kierowcy i to, czy właściciel faktycznie sprzeciwił się przebywaniu na posesji.

Prawo autorskie a zdjęcia budynku

Projekt architektoniczny może być utworem, jeżeli ma twórczy i indywidualny charakter. Prawo autorskie obejmuje m.in. utwory architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne. Nie każdy dom jednorodzinny będzie jednak utworem w rozumieniu prawa autorskiego. Typowy budynek według katalogowego projektu albo powszechnie stosowanych rozwiązań może nie mieć wystarczającego poziomu indywidualnej twórczości.

Nawet gdy budynek jest utworem architektonicznym, trzeba pamiętać o art. 33 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis ten pozwala rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach, o ile nie następuje to do tego samego użytku. Jest to tzw. wolność panoramy. Dlatego roszczenia z prawa autorskiego przy zdjęciach budynków są możliwe, ale zwykle trudniejsze niż mogłoby się wydawać.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy materiał wykonano z terenu nieogólnie dostępnego, z naruszeniem prawa własności, albo gdy zdjęcie służy komercyjnemu wykorzystaniu charakterystycznego obiektu w sposób wykraczający poza zwykłe utrwalenie krajobrazu. Wtedy trzeba osobno zbadać umowę z architektem, zakres przeniesienia autorskich praw majątkowych, charakter budynku i sposób wykorzystania zdjęcia.

Co może zrobić właściciel nieruchomości?

W pierwszej kolejności warto ustalić, kto wykonał i opublikował zdjęcia. Inne działania podejmuje się wobec portalu ogłoszeniowego, inne wobec operatora map ulicznych, a jeszcze inne wobec influencera, firmy marketingowej albo sąsiada. Należy też sprawdzić, czy zdjęcie ujawnia osoby, tablice rejestracyjne, adres, nazwisko, informacje o zabezpieczeniach domu albo elementy prywatnego życia mieszkańców.

Najczęściej praktyczna ścieżka wygląda następująco:

• zabezpieczenie dowodów: zrzuty ekranu, adres URL, data publikacji, kopia korespondencji, nagrania monitoringu;
• ustalenie, czy zdjęcia wykonano z miejsca publicznego, czy z prywatnego terenu;
• wysłanie wezwania do usunięcia zdjęcia, zamazania obiektu lub ograniczenia widoczności danych;
• zgłoszenie materiału przez formularz operatora mapy, portalu albo serwisu społecznościowego;
• w razie przetwarzania danych osobowych – skorzystanie z praw wynikających z RODO, w tym żądania usunięcia danych lub ograniczenia przetwarzania;
• w razie dalszej odmowy – rozważenie pozwu cywilnego, skargi do Prezesa UODO albo zawiadomienia odpowiednich organów, jeżeli doszło do wejścia na teren zamknięty lub naruszenia miru domowego.

Jak napisać wezwanie do usunięcia lub zamazania zdjęć?

Wezwanie powinno być konkretne. Warto wskazać, jakie zdjęcie lub nagranie jest kwestionowane, gdzie zostało opublikowane, dlaczego narusza prawa właściciela lub mieszkańców oraz czego dokładnie się żąda. Samo zdanie „nie wyrażam zgody na zdjęcia mojego domu” może być niewystarczające, zwłaszcza gdy zdjęcie wykonano z drogi publicznej.

W piśmie można żądać w szczególności:

• usunięcia zdjęcia lub nagrania z określonej strony;
• zamazania domu, bramy, okien, tabliczki adresowej, twarzy lub numerów rejestracyjnych;
• zaprzestania wjazdów na prywatną drogę lub teren osiedla;
• wskazania podstawy prawnej przetwarzania danych osobowych;
• informacji, komu dane lub materiały zostały udostępnione;
• potwierdzenia wykonania żądania w określonym terminie.

Jeżeli sprawa dotyczy operatora usługi mapowej, warto skorzystać równolegle z formularza zgłoszeniowego dostępnego w danej usłudze. W przypadku zdjęć w mediach społecznościowych pomocne bywa zgłoszenie naruszenia prywatności lub danych osobowych bezpośrednio w panelu serwisu.

FAQ

Podsumowanie

Publikowanie zdjęć nieruchomości bez zgody właściciela nie jest automatycznie bezprawne. Sam budynek nie ma „wizerunku” chronionego tak jak człowiek, a zdjęcia wykonane z miejsc publicznie dostępnych często mieszczą się w granicach dozwolonego działania. Ochrona pojawia się jednak wtedy, gdy naruszono prywatność mieszkańców, ujawniono dane osobowe, wykorzystano zdjęcie w sposób krzywdzący lub komercyjny, albo materiał pozyskano przez bezprawny wjazd na prywatny teren.

Właściciel powinien działać praktycznie: zabezpieczyć dowody, ustalić administratora lub wydawcę materiału, wezwać do usunięcia albo zamazania zdjęć, a dopiero potem rozważyć roszczenia cywilne, skargę do UODO lub inne środki prawne. W podobnych sprawach szczegóły mają kluczowe znaczenie, dlatego warto ocenić konkretny materiał, miejsce wykonania nagrania i sposób jego publikacji.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24, art. 140 i art. 222 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1, art. 33, art. 78, art. 79 i art. 81 - Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, w szczególności art. 4, art. 6, art. 12-17 i art. 21 - RODO
4. Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych - Dz.U. 2018 poz. 1000
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 193 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553