Fałszywe oskarżenie o mobbing – jakie roszczenia przysługują?

Fałszywe oskarżenie o mobbing a naruszenie dóbr osobistych

Jeżeli pracownik albo przełożony został niesłusznie oskarżony o mobbing, może dojść do naruszenia jego dóbr osobistych, w szczególności czci, dobrego imienia, godności i reputacji zawodowej. Ochronę takich wartości przewiduje art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 24 § 1 tej ustawy.

Samo to, że komisja antymobbingowa albo pracodawca nie potwierdzili mobbingu, nie oznacza jeszcze automatycznie, że zgłaszający odpowiada cywilnie. Trzeba ocenić konkretny stan faktyczny: czy zarzuty były stawiane w dobrej wierze jako skarga wewnętrzna, czy też były świadomie fałszywe, złośliwe albo rozpowszechniane wśród współpracowników w sposób godzący w Pana reputację.

Ma to znaczenie, ponieważ zgodnie z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia przysługują wobec działania bezprawnego. W sprawach o dobra osobiste przyjmuje się domniemanie bezprawności naruszenia, ale druga strona może się bronić, wykazując np. działanie w obronie uzasadnionego interesu, w ramach dozwolonej krytyki albo w celu zgłoszenia podejrzeń odpowiednim organom wewnętrznym.

Jakie roszczenia cywilne są możliwe?

Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, może żądać:

• zaniechania naruszeń,
• usunięcia skutków naruszenia, w szczególności przez przeprosiny o odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,
• a na zasadach przewidzianych w ustawie także świadczenia pieniężnego.

Podstawą roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne jest art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przepis ten pozwala żądać odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W praktyce można więc rozważyć wezwanie do:

• zaprzestania dalszego powielania oskarżeń,
• usunięcia ich skutków, np. przez pisemne przeprosiny skierowane do określonego kręgu pracowników,
• zapłaty zadośćuczynienia, jeżeli naruszenie wywołało stres, rozstrój zdrowia, pogorszenie pozycji zawodowej albo trwałe szkody w relacjach służbowych.

Jeżeli sprawa dotyczyła wyłącznie wewnętrznej procedury i nie doszło do szerszego rozpowszechniania oskarżeń, sąd może inaczej ocenić rozmiar krzywdy niż w sytuacji, gdy zarzuty były publicznie powtarzane w zakładzie pracy.

Wezwanie przedsądowe – od tego zwykle warto zacząć

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wysłać przedsądowe wezwanie do zaniechania naruszeń i usunięcia ich skutków. Nie jest to zawsze warunek formalny pozwu, ale często bywa przydatne dowodowo i praktycznie.

W takim piśmie warto wskazać:

• jakie wypowiedzi lub zachowania uważa Pan za fałszywe i naruszające dobra osobiste,
• kiedy i do kogo były kierowane,
• jakiego działania Pan żąda, np. przeprosin, sprostowania, zaniechania dalszych oskarżeń,
• termin wykonania żądania,
• zapowiedź skierowania sprawy na drogę sądową.

Jeżeli skutki oskarżeń były odczuwalne w pracy, warto rozważyć także wystąpienie do pracodawcy o podjęcie działań organizacyjnych ograniczających dalszy konflikt, np. o formalne potwierdzenie wyniku postępowania wyjaśniającego lub przeciwdziałanie dalszemu rozpowszechnianiu niepotwierdzonych zarzutów.

Czy można powołać się na przepisy karne?

W niektórych sprawach fałszywe oskarżenie o mobbing może wyczerpywać znamiona zniesławienia. Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny odpowiada ten, kto pomawia inną osobę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności.

W relacjach pracowniczych ten przepis może mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy zarzut mobbingu godzi w zaufanie potrzebne do pełnienia funkcji kierowniczej. Należy jednak pamiętać, że przestępstwo z art. 212 Kodeksu karnego jest co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego, zgodnie z art. 212 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Oznacza to, że standardową drogą nie jest zwykłe zawiadomienie do prokuratury, lecz wniesienie prywatnego aktu oskarżenia do sądu rejonowego.

W praktyce policja lub prokuratura mogą odmówić prowadzenia sprawy właśnie z uwagi na prywatnoskargowy tryb ścigania. Wyjątkowo prokurator może objąć taką sprawę, jeżeli wymaga tego interes społeczny, ale nie dzieje się to automatycznie.

Czy chodzi o zniesławienie, czy o fałszywe zawiadomienie?

Niekiedy pojawia się też pytanie o odpowiedzialność za fałszywe oskarżenie z innych przepisów karnych. To zależy od tego, komu i w jakiej formie postawiono zarzuty. Jeżeli ktoś zawiadamia organ powołany do ścigania o przestępstwie, wiedząc, że go nie popełniono, mogą wchodzić w grę inne przepisy karne. Natomiast w typowej sprawie dotyczącej wewnętrznej skargi na mobbing w zakładzie pracy najczęściej analizuje się przede wszystkim art. 212 Kodeksu karnego oraz ochronę dóbr osobistych z Kodeksu cywilnego.

Dlatego przed wyborem ścieżki działania trzeba dokładnie ustalić, czy zarzuty padły tylko w ramach procedury antymobbingowej, czy też były kierowane szerzej: do współpracowników, kontrahentów albo do organów zewnętrznych.

Jakie dowody będą najważniejsze?

W opisanej sytuacji najistotniejsze będzie udokumentowanie zarówno bezpodstawności zarzutów, jak i skutków, jakie wywołały. W praktyce warto zabezpieczyć:

• wynik postępowania komisji antymobbingowej lub innego wewnętrznego postępowania wyjaśniającego,
• pisma, e-maile, wiadomości, notatki służbowe,
• dane świadków, którzy potwierdzą sposób formułowania oskarżeń oraz ich wpływ na relacje w pracy,
• dowody na pogorszenie sytuacji zawodowej, np. odsunięcie od zadań, utratę zaufania, pominięcie przy awansie,
• dokumentację medyczną, jeżeli doszło do rozstroju zdrowia.

Jeżeli pracodawca sporządził protokół, raport albo uchwałę komisji, warto uzyskać kopię lub co najmniej pisemne potwierdzenie wyniku postępowania. Samo ustne zapewnienie, że zarzuty się nie potwierdziły, jest zwykle za słabym materiałem dowodowym.

Mobbing a obowiązki pracodawcy

Dla porządku warto odróżnić dwie kwestie. Definicję mobbingu zawiera art. 94³ § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, a obowiązek przeciwdziałania mobbingowi wynika z art. 94³ § 1 Kodeksu pracy. To jednak przepisy służące przede wszystkim ochronie pracownika dotkniętego mobbingiem, a nie osoby fałszywie oskarżonej.

Jeżeli więc postępowanie wyjaśniające wykazało brak mobbingu, osoba oskarżona zwykle nie dochodzi swoich roszczeń na podstawie art. 94³ Kodeksu pracy, lecz korzysta z ochrony dóbr osobistych na gruncie prawa cywilnego, ewentualnie z prywatnoskargowej ochrony karnej.

Kiedy roszczenia mogą być trudniejsze do wygrania?

Trzeba uczciwie zaznaczyć, że nie każda przegrana skarga o mobbing daje podstawę do skutecznego pozwu przeciwko osobie zgłaszającej. Trudniej będzie wykazać bezprawność wtedy, gdy:

• pracownik zgłaszał własne subiektywne odczucia do właściwej procedury, bez szerszego rozgłaszania sprawy,
• istniały obiektywne napięcia lub incydenty, choć niewystarczające do uznania ich za mobbing,
• zgłoszenie miało charakter ostrożnego zawiadomienia, a nie stanowczego pomówienia rozpowszechnianego wśród załogi.

Silniejsze podstawy do roszczeń pojawiają się zwykle wtedy, gdy można wykazać złą wiarę, świadome kłamstwo, celowe manipulowanie świadkami, publiczne powtarzanie zarzutów albo działanie wymierzone w zniszczenie czyjejś pozycji zawodowej.

Tabela: jakie działania można rozważyć?

Podsumowanie

W opisanej sytuacji podstawową drogą jest zwykle ochrona dóbr osobistych na gruncie Kodeksu cywilnego. Może Pan żądać zaniechania naruszeń, przeprosin, a w odpowiednich okolicznościach także zadośćuczynienia na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo, gdy zarzuty godziły w zaufanie potrzebne do pełnienia funkcji i były formułowane w sposób pomawiający, można rozważyć prywatny akt oskarżenia o zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego.

O powodzeniu sprawy decydują jednak szczegóły: sposób zgłoszenia zarzutów, ich zasięg, dobra lub zła wiara osoby oskarżającej oraz siła materiału dowodowego.

FAQ

Czy samo niepotwierdzenie mobbingu oznacza, że mogę wygrać sprawę o zadośćuczynienie?

Nie. Trzeba jeszcze wykazać naruszenie dobra osobistego i bezprawność działania drugiej strony w rozumieniu art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy mam składać zawiadomienie do prokuratury?

W sprawie o zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego co do zasady właściwy jest prywatny akt oskarżenia, ponieważ zgodnie z art. 212 § 4 Kodeksu karnego jest to czyn ścigany z oskarżenia prywatnego.

Czy mogę żądać przeprosin tylko od pracownicy, a nie od pracodawcy?

Tak, jeżeli to jej działania naruszały dobra osobiste. Odpowiedzialność pracodawcy zależy od jego własnych działań lub zaniechań i wymaga odrębnej oceny stanu faktycznego.

Czy dokumentacja medyczna jest konieczna?

Nie zawsze, ale bywa bardzo pomocna, gdy domaga się Pan zadośćuczynienia i chce wykazać stres, bezsenność lub rozstrój zdrowia związany z fałszywymi oskarżeniami.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141