Kiedy rodzeństwo może żądać zachowku po rodzicach?

Prawo rodzeństwa do zachowku po rodzicach

W opisanej sytuacji samo to, że ojciec zapowiada przepisanie domu i działki na brata, nie oznacza jeszcze, że brat ma obowiązek od razu Państwa spłacić. Za życia rodziców co do zasady nie można żądać zachowku, bo zachowek jest roszczeniem związanym ze spadkiem po konkretnej osobie i aktualizuje się dopiero po jej śmierci.

Podstawę prawną stanowi art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo jako takie nie jest samodzielną kategorią uprawnionych do zachowku, ale dzieci rodziców są ich zstępnymi, więc po mamie albo po ojcu mogą być uprawnione do zachowku.

To oznacza, że jeśli po śmierci rodzica cały majątek przypadnie tylko jednemu dziecku albo wcześniej zostanie mu przekazany w darowiźnie, pozostałe dzieci mogą w odpowiednich warunkach dochodzić od niego zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.

Kiedy zachowek przysługuje dzieciom rodziców?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wysokość zachowku wynosi:

Przykładowo: jeżeli po rodzicu pozostaje troje dzieci i nie ma małżonka, to przy dziedziczeniu ustawowym każde z dzieci dziedziczyłoby po 1/3 spadku na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W typowej sytuacji zachowek jednego dziecka wyniesie więc 1/2 z 1/3, czyli 1/6 wartości substratu zachowku.

W praktyce najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczyłby z ustawy, a dopiero potem obliczyć należny ułamek zachowku.

Testament, darowizna i obowiązek zapłaty zachowku

Trzeba odróżnić trzy najczęstsze sytuacje:

• rodzic sporządza testament i powołuje do całości spadku tylko jedno dziecko,
• rodzic jeszcze za życia dokonuje darowizny nieruchomości na rzecz jednego dziecka,
• rodzic zawiera z dzieckiem umowę dożywocia.

W pierwszych dwóch wariantach zachowek najczęściej będzie wchodził w grę.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne. Z kolei art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu dolicza się co do zasady także darowizny dokonane na rzecz innych zstępnych, nawet jeżeli zostały uczynione dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku. Ograniczenie 10-letnie nie działa więc w taki sposób, jak często błędnie się zakłada, gdy chodzi o darowizny między najbliższymi członkami rodziny mającymi znaczenie dla zachowku.

O tym, od kogo można żądać zapłaty, rozstrzygają dalsze przepisy. Najpierw odpowiada spadkobierca na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, w określonych granicach może kierować roszczenie do osoby, która otrzymała darowiznę albo zapis windykacyjny – wynika to z art. 1000 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Dlatego jeżeli brat dostanie dom w darowiźnie od rodziców, po ich śmierci może się okazać, że to właśnie on będzie osobą zobowiązaną do zapłaty zachowku rodzeństwu.

Jak oblicza się wartość darowizny do zachowku?

Sama okoliczność, że brat remontuje piętro domu albo pomaga rodzicom, nie wyłącza automatycznie prawa pozostałego rodzeństwa do zachowku. Może jednak mieć znaczenie dowodowe lub rozliczeniowe, jeśli pojawi się spór o rzeczywisty zakres przysporzeń, nakładów i wzajemnych rozliczeń.

Przy ustalaniu wartości darowizny stosuje się art. 995 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili dokonania darowizny, a według cen z chwili ustalania zachowku. Innymi słowy:

• ustala się, co dokładnie zostało podarowane i w jakim stanie,
• następnie wycenia się to według aktualnych cen rynkowych, zwykle przy pomocy opinii biegłego.

Jeżeli brat po darowiźnie finansował kosztowny remont już z własnych pieniędzy, to w sporze o zachowek trzeba bardzo precyzyjnie oddzielić wartość nieruchomości otrzymanej od rodziców od wartości późniejszych nakładów dokonanych przez obdarowanego. To zawsze zależy od konkretnych dokumentów, zakresu prac i momentu ich wykonania.

Czy rodzice mogą pozbawić dziecko prawa do zachowku?

Tak, ale tylko w ściśle określonych przypadkach. Nie wystarczy sama decyzja rodzica, że „temu dziecku nic się nie należy”.

Podstawę stanowi art. 1008 Kodeksu cywilnego. Wydziedziczenie musi nastąpić w testamencie i może być skuteczne tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku:

• uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jego najbliższej osoby umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Dodatkowo, zgodnie z art. 1009 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Z kolei art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył.

W praktyce wydziedziczenie jest często kwestionowane w sądzie. Sam fakt, że jedno dziecko mieszka blisko rodziców i pomaga im częściej niż pozostałe, nie oznacza jeszcze, że pozostałe dzieci można skutecznie pozbawić zachowku.

Terminy przedawnienia roszczenia o zachowek

Terminy są bardzo ważne, bo po ich upływie zobowiązany może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia.

Zgodnie z art. 1007 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Z kolei na podstawie art. 1007 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli więc rodzice przepiszą dom na brata darowizną, a po ich śmierci okaże się, że Państwu należy się zachowek, nie warto zwlekać z analizą sprawy i zebraniem dokumentów.

Umowa dożywocia a zachowek

Największe znaczenie praktyczne ma odróżnienie darowizny od umowy dożywocia.

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, mamy do czynienia z umową o dożywocie. Jest to umowa odpłatna, a nie darowizna.

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieruchomość przeniesiona na podstawie ważnej umowy dożywocia nie jest doliczana do substratu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego, ponieważ nie jest darowizną. Tę linię potwierdza m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 31.03.2016 r., sygn. akt III CZP 72/15.

To jednak nie oznacza, że każda umowa nazwana „dożywociem” automatycznie wyłączy zachowek. Jeżeli w rzeczywistości strony zawarły pozorną konstrukcję, a świadczenia nabywcy nie miały realnego, odpłatnego charakteru, może powstać spór co do prawidłowej kwalifikacji umowy. Tego typu sprawy zawsze wymagają indywidualnej analizy aktu notarialnego i faktycznego wykonywania obowiązków wobec rodziców.

Czy opieka nad rodzicami albo remont domu obniża zachowek?

Co do zasady sam fakt pomocy rodzicom nie pozbawia rodzeństwa prawa do zachowku. Może jednak wpływać na ocenę sprawy pośrednio, np. gdy:

• rodzice wcześniej dokonali na rzecz opiekującego się dziecka dodatkowych darowizn,
• dziecko poniosło udokumentowane nakłady na nieruchomość już po jej nabyciu,
• pojawi się spór o to, czy przekazanie domu było darowizną, czy odpłatnym dożywociem.

Jeżeli brat mieszka z rodzicami i remontuje dom, nie oznacza to jeszcze automatycznej „spłaty” za przyszły spadek. Również to, że Państwo pomagali rodzicom z zagranicy albo finansowo, nie daje odrębnego roszczenia o część nieruchomości za życia rodziców. Takie okoliczności mogą jednak być istotne dowodowo w późniejszym postępowaniu.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli tata lub oboje rodzice przekażą bratu dom i działkę:

• w testamencie – po śmierci rodzica lub rodziców będzie można badać roszczenie o zachowek wobec spadkobiercy,
• w darowiźnie – po śmierci rodzica lub rodziców wartość darowizny może zostać doliczona do substratu zachowku, a brat może odpowiadać za jego uzupełnienie,
• w umowie dożywocia – co do zasady taka nieruchomość nie wchodzi do podstawy obliczania zachowku.

Dlatego odpowiedź na pytanie „czy brat powinien nas spłacić?” brzmi: nie od razu i nie zawsze. Najpierw trzeba ustalić, w jakiej formie rodzice przekażą majątek, czy oboje są właścicielami nieruchomości, kto umrze pierwszy, czy zostanie sporządzony testament, a także czy pojawią się inne składniki majątku lub wcześniejsze darowizny.

FAQ

Czy rodzeństwo może żądać spłaty jeszcze za życia rodziców?

Co do zasady nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy, bo wynika z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego i jest związane ze spadkiem.

Czy każde dziecko zawsze ma prawo do zachowku?

Nie zawsze. Prawo do zachowku może odpaść np. wskutek skutecznego wydziedziczenia na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego, zrzeczenia się dziedziczenia albo odrzucenia spadku w określonym układzie faktycznym.

Czy darowizna domu dla brata zawsze wlicza się do zachowku?

Najczęściej tak, ale szczegóły zależą od tego, kto był obdarowanym, kiedy dokonano darowizny i kto dochodzi zachowku. Zasady doliczania darowizn wynikają przede wszystkim z art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa dożywocia chroni przed zachowkiem?

Co do zasady nieruchomość przeniesiona w ramach ważnej umowy dożywocia nie jest doliczana do substratu zachowku. Trzeba jednak badać, czy rzeczywiście była to umowa dożywocia, a nie pozorna darowizna.

Ile jest czasu na dochodzenie zachowku?

Zasadniczo 5 lat. Termin przeciwko spadkobiercy liczy się od ogłoszenia testamentu, a przeciwko obdarowanemu albo zapisobiercy windykacyjnemu od otwarcia spadku – zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931 § 1, art. 991, art. 993, art. 994, art. 995, art. 1000, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010, art. 908.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z 31.03.2016 r., sygn. akt III CZP 72/15.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 13.02.2004 r., sygn. akt II CK 444/02.