Czy po 6 latach od darowizny należy się zachowek?

Prawo do zachowku po darowiźnie

Na gruncie art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci przy dziedziczeniu albo otrzymali mniej niż wynosi ich ustawowo chroniona część spadku. Osobnym, ale powiązanym problemem jest testament wzajemny małżonków a prawa dzieci do spadku i zachowku.

Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie tego udziału. Wynika to wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Z kolei zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku ani w postaci darowizny, ani powołania do spadku, ani zapisu, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Sama darowizna dokonana 6 lat temu nie powoduje jeszcze automatycznie obowiązku zapłaty zachowku. Roszczenie pojawia się dopiero po śmierci spadkodawcy, bo wtedy następuje otwarcie spadku zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy.

Kiedy darowizna jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne, stosownie do dalszych przepisów. To właśnie dlatego mieszkanie przekazane wcześniej przez rodzica jednemu lub kilku dzieciom może wpływać na późniejsze roszczenia pozostałych uprawnionych.

Wartość darowizny ustala się według reguły z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli według stanu przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że sąd bierze pod uwagę np. standard mieszkania z dnia darowizny, ale jego aktualną wartość rynkową.

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, warto porównać także sytuacje, w których darowizna była obciążona służebnością lub dotyczyła tylko części majątku.

Czy po 6 latach od darowizny nadal należy się zachowek?

Tak, bardzo często tak właśnie jest. Okres 6 lat sam w sobie nie wyłącza prawa do zachowku. Dla odpowiedzi trzeba ustalić przede wszystkim:

• czy spadkodawca już zmarł,
• kto otrzymał darowiznę,
• kto dochodzi zachowku,
• czy dziedziczenie następuje z ustawy czy z testamentu,
• czy roszczenie nie jest już przedawnione.

Jeżeli mieszkanie zostało podarowane dzieciom spadkodawcy, czyli osobom należącym zwykle do kręgu spadkobierców ustawowych i jednocześnie potencjalnie uprawnionych do zachowku, taka darowizna co do zasady będzie doliczana do substratu zachowku również wtedy, gdy od jej dokonania minęło więcej niż 10 lat.

To najczęstsze źródło nieporozumień: wiele osób zakłada, że po 10 latach każda darowizna „znika” z punktu widzenia zachowku. Tak nie jest.

Na czym polega zasada 10 lat z art. 994 Kodeksu cywilnego?

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Oznacza to, że termin 10-letni nie działa w odniesieniu do wszystkich darowizn. Ma on znaczenie głównie wtedy, gdy obdarowaną była osoba spoza kręgu spadkobierców ustawowych i spoza kręgu uprawnionych do zachowku.

Jeżeli więc rodzic podarował mieszkanie jednemu z dzieci, to zazwyczaj nie można skutecznie bronić się samym argumentem, że od darowizny minęło ponad 10 lat. Inaczej może być np. przy darowiźnie na rzecz osoby obcej.

Darowizna dla dziecka, rodzeństwa i osoby obcej – porównanie

Od kiedy liczy się przedawnienie roszczenia o zachowek?

To odrębna kwestia od 10-letniego ograniczenia dotyczącego doliczania darowizn. Przedawnienie roszczenia o zachowek reguluje art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobiercy o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Natomiast zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli zachowku dochodzi się od osoby obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, roszczenie przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

W praktyce więc można mieć sytuację, w której darowizna sprzed 6 lat jest doliczana do spadku, ale samo roszczenie o zapłatę zachowku jest już przedawnione, bo od śmierci spadkodawcy minęło ponad 5 lat. Praktyczne znaczenie przedawnienia w starszych sprawach pokazujemy szerzej w poradzie o dochodzeniu zachowku po wielu latach od śmierci spadkodawcy.

Zobacz również:

• wyliczenie zachowku od darowizny mieszkania po ojcu
• darowizna dla brata a zachowek po śmierci rodziców

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercy na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, znaczenie mają także art. 1000 § 1-3 Kodeksu cywilnego, które przewidują odpowiedzialność osoby obdarowanej.

Zgodnie z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego jest jednak ograniczona do wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Ma to szczególne znaczenie właśnie wtedy, gdy cały istotny majątek został za życia rozdysponowany w drodze darowizn i w spadku formalnie niewiele już zostało.

Jak ocenić opisaną sytuację praktycznie?

Jeżeli Pan i brat dostali mieszkanie od rodzica 6 lat temu, a po śmierci rodzica inni uprawnieni z kręgu zstępnych, małżonka albo rodziców nie otrzymali należnej im części majątku, to co do zasady mogą dochodzić zachowku. Sama okoliczność, że od darowizny minęło 6 lat, nie wyłącza takiego roszczenia.

Jeżeli obdarowanymi byli synowie lub córki spadkodawcy, darowizna bardzo często będzie doliczona do spadku niezależnie od tego, czy upłynęło 6, 10 czy więcej lat. Decydujące znaczenie ma tu art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego oraz to, że obdarowani należą do kręgu spadkobierców ustawowych lub uprawnionych do zachowku.

Natomiast jeżeli darowizna była dokonana na rzecz osoby trzeciej, spoza tego kręgu, wtedy trzeba badać, czy od dnia otwarcia spadku można cofnąć się o więcej niż 10 lat. Dopiero wtedy może zadziałać wyłączenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy zachowek należy się jeszcze za życia darczyńcy?

Nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po otwarciu spadku, czyli po śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego. W tym kontekście znaczenie ma również ustna umowa między rodzeństwem a podział spadku.

Czy każda darowizna jest wliczana do zachowku?

Nie. Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dolicza się m.in. drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz części darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku.

Czy po 10 latach darowizna dla dziecka przestaje mieć znaczenie?

Co do zasady nie. Jeżeli obdarowanym było dziecko spadkodawcy, darowizna może być doliczana do spadku także po upływie 10 lat.

Od kiedy liczy się 5 lat na dochodzenie zachowku?

Przy roszczeniu wobec spadkobiercy testamentowego termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu związanym z darowizną – od otwarcia spadku, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek zawsze płaci osoba, która dostała mieszkanie?

Nie zawsze. W pierwszej kolejności odpowiada spadkobierca na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Dopiero gdy od niego nie można uzyskać pełnej kwoty, możliwa jest odpowiedzialność obdarowanego na zasadach z art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 991 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 993 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 994 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 995 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1000 § 1-3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 1007 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny