Akt notarialny darowizny a zachowek

Pan Tomasz zapytał o ewentualny zachowek od majątku, który wcześniej należał do jego dziadków. W 1996 r. dziadkowie przekazali aktem notarialnym nieruchomość, czyli dom z działką, po połowie jemu oraz jego rodzicom. Dziadek już zmarł, babcia nadal żyje. Pan Tomasz chciał wiedzieć, czy bracia jego mamy mogą żądać zachowku, skoro nie mieszkają w tym domu i nie zajmują się babcią.

W takiej sprawie najważniejsze jest nie samo to, że sporządzono akt notarialny, lecz treść umowy. Inne skutki ma darowizna, inne umowa dożywocia, a jeszcze inne odpłatna sprzedaż. W praktyce rodzinne przekazanie domu dzieciom albo wnukom bardzo często następuje w formie darowizny i wtedy przepisy o zachowku mogą mieć realne znaczenie.

Komu przysługuje zachowek po darowiźnie nieruchomości?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępnymi są przede wszystkim dzieci, a w dalszej kolejności wnuki i prawnuki, ale wnuk dochodzi do dziedziczenia ustawowego po dziadku zasadniczo wtedy, gdy jego rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku albo nie może lub nie chce dziedziczyć.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W opisanej sytuacji bracia mamy pana Tomasza, jako dzieci dziadków, mogą należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku po każdym z rodziców osobno. To, że nie mieszkali z babcią i nie sprawowali nad nią codziennej opieki, samo w sobie nie pozbawia ich prawa do zachowku. Znaczenie mogłyby mieć dopiero szczególne okoliczności, np. skuteczne wydziedziczenie w testamencie, uznanie za niegodnego dziedziczenia, zrzeczenie się dziedziczenia albo wcześniejsze otrzymanie darowizn zaliczanych na zachowek.

Czy darowizna domu dolicza się do spadku przy zachowku?

Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Wynika to z art. 993 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że nawet jeżeli w chwili śmierci spadkodawca nie ma już majątku, bo wcześniej przekazał dom lub działkę, uprawniony do zachowku może próbować dochodzić odpowiedniej kwoty od spadkobiercy albo - w określonych sytuacjach - od osoby obdarowanej.

Nie każda darowizna jest jednak traktowana tak samo. Art. 994 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach oraz darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

W praktyce oznacza to ważne rozróżnienie. Darowizna na rzecz dziecka spadkodawcy, które należy do kręgu spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku, może być doliczana także po upływie 10 lat. Natomiast darowizna na rzecz osoby niedochodzącej do spadku, np. wnuka przy żyjącym dziecku spadkodawcy, zwykle nie będzie doliczana, jeżeli od darowizny do śmierci spadkodawcy minęło ponad 10 lat.

To rozróżnienie ma szczególne znaczenie w sprawach, w których nieruchomość przekazano jednocześnie kilku osobom: dziecku spadkodawcy, małżonkowi tego dziecka i wnukowi. Status każdej z tych osób trzeba oceniać osobno.

Darowizna dla dziecka, zięcia lub synowej oraz wnuka - jak to rozliczyć?

Jeżeli część nieruchomości otrzymała mama pana Tomasza jako córka dziadków, to jej darowizna co do zasady podlega doliczeniu przy obliczaniu zachowku po jej rodzicach. Wobec niej 10-letnie ograniczenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego zwykle nie chroni, ponieważ jest osobą należącą do kręgu spadkobierców ustawowych i uprawnionych do zachowku.

Inaczej należy oceniać część przekazaną panu Tomaszowi jako wnukowi. Jeżeli w chwili śmierci dziadka jego mama żyła i mogła dziedziczyć, pan Tomasz nie dochodziłby do spadku ustawowo po dziadku. W takim układzie darowizna na jego rzecz może korzystać z 10-letniego ograniczenia. Jeżeli od darowizny do śmierci dziadka minęło ponad 10 lat, taka darowizna zasadniczo nie powinna być doliczana do substratu zachowku.

Podobnie należy osobno ocenić ewentualną darowiznę na rzecz ojca pana Tomasza, jeżeli nie jest on dzieckiem ani innym spadkobiercą dziadków. Wtedy również znaczenie ma przede wszystkim to, czy od darowizny do śmierci danego dziadka lub babci upłynęło ponad 10 lat.

Zachowek po dziadku i zachowek po babci trzeba liczyć osobno

Jeżeli nieruchomość należała do obojga dziadków, sprawę zachowku należy rozpatrywać osobno po każdym z nich. Śmierć dziadka otworzyła spadek tylko po nim. Skoro babcia nadal żyje, roszczenia o zachowek po babci jeszcze nie powstały, bo zachowku można dochodzić dopiero po śmierci spadkodawcy.

W odniesieniu do dziadka trzeba więc ustalić:

• kiedy dokładnie zmarł,
• czy pozostawił testament,
• jaki majątek pozostał po jego śmierci,
• jaką część nieruchomości rzeczywiście darował,
• czy i jakie darowizny otrzymały wcześniej jego dzieci,
• czy osoby żądające zachowku otrzymały już coś ze spadku, z zapisu albo z darowizn.

W odniesieniu do babci analogiczna ocena będzie możliwa dopiero po jej śmierci. Jeżeli jednak od darowizny dokonanej na rzecz pana Tomasza jako wnuka minęło już ponad 10 lat, a pan Tomasz nie będzie dochodził do spadku po babci, darowizna dla niego zasadniczo nie powinna być doliczana przy obliczaniu zachowku po babci. Nie dotyczy to jednak automatycznie darowizny dla mamy pana Tomasza jako córki babci.

Przy podobnych sprawach pomocne może być także porównanie zasad dziedziczenia i roszczeń pieniężnych w innych sytuacjach rodzinnych, np. gdy w grę wchodzi testament notarialny a prawo do zachowku.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku po darowiźnie?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony nie może co do zasady żądać przeniesienia na siebie części domu lub działki tylko dlatego, że nieruchomość została wcześniej darowana innej osobie. Może natomiast domagać się zapłaty określonej kwoty.

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się zwykle przeciwko spadkobiercy. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. Wynika to z art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Odpowiedzialność obdarowanego nie jest nieograniczona. Co do zasady odpowiada on w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest osobą uprawnioną do zachowku, jego odpowiedzialność wobec innych uprawnionych może być ograniczona do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Jak ustala się wartość darowizny przy zachowku?

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W przypadku nieruchomości oznacza to najczęściej konieczność ustalenia, jaki był stan domu i działki w dacie aktu notarialnego, a następnie określenia aktualnej wartości według obecnych cen rynkowych.

Jeżeli obdarowany po darowiźnie przeprowadził remonty, rozbudowę albo poniósł znaczne nakłady, trzeba oddzielić wartość samej darowizny od późniejszych nakładów obdarowanego. W procesie sądowym takie kwestie często wymagają opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Warto też sprawdzić, czy osoby żądające zachowku same otrzymały od spadkodawcy darowizny, środki na zakup mieszkania, większe kwoty pieniężne albo inne przysporzenia. Takie korzyści mogą wpływać na rozliczenie zachowku.

Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?

W sprawach dotyczących darowizn kluczowy jest art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli więc dziadek zmarł ponad 5 lat temu, osoba pozwana o zachowek może podnieść zarzut przedawnienia. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale po skutecznym podniesieniu zarzutu pozwala uchylić się od zapłaty. Warto pamiętać, że bieg przedawnienia może w określonych sytuacjach zostać przerwany, np. przez wniesienie pozwu.

Gdy w sprawie występuje testament, przepisy przewidują także 5-letni termin liczony od ogłoszenia testamentu dla roszczeń uprawnionego z tytułu zachowku. Dlatego każdorazowo trzeba sprawdzić, czy dziedziczenie następuje z ustawy, czy z testamentu, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i z jakiego tytułu.

Czy można rozłożyć zachowek na raty albo żądać jego obniżenia?

Aktualne przepisy przewidują dodatkową ochronę dla osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku. Zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.

Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty. Standardowo terminy płatności rat nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach mogą zostać wydłużone, ale nie ponad 10 lat.

Nie oznacza to jednak, że każdy zobowiązany może automatycznie uniknąć zapłaty. Rozłożenie na raty lub obniżenie zachowku wymaga wykazania konkretnych okoliczności, np. braku płynnych środków, konieczności utrzymania rodziny, charakteru otrzymanego majątku albo rażącej dysproporcji między sytuacją stron.

Darowizna a umowa dożywocia - dlaczego to ważne?

Jeżeli dziadkowie przekazali nieruchomość nie w formie darowizny, lecz w ramach umowy dożywocia, sytuacja wygląda inaczej. Umowa dożywocia jest umową odpłatną: nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Z tego powodu jej przedmiot co do zasady nie jest traktowany jak darowizna doliczana do substratu zachowku.

Nie wystarczy jednak sama nazwa potoczna używana w rodzinie. Często mówi się, że ktoś „przepisał dom”, choć w akcie notarialnym może być darowizna, dożywocie, służebność mieszkania, polecenie, ustanowienie użytkowania albo kilka różnych rozwiązań jednocześnie. Dla zachowku decydujące znaczenie ma treść aktu notarialnego.

Więcej o tej kategorii spraw można znaleźć w dziale darowizna i umowa dożywocia.

FAQ

Czy każda darowizna nieruchomości powoduje obowiązek zapłaty zachowku?

Nie. Darowizna może wpływać na zachowek, ale trzeba sprawdzić, kto był obdarowanym, kiedy nastąpiła śmierć spadkodawcy, czy obdarowany należy do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Czy 10 lat od darowizny zawsze chroni przed zachowkiem?

Nie. Termin 10 lat ma znaczenie przede wszystkim przy darowiznach na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizny dla dzieci spadkodawcy mogą być doliczane także po upływie dłuższego czasu.

Czy wnuk odpowiada za zachowek po dziadkach?

Może odpowiadać, jeżeli otrzymał od dziadków darowiznę doliczaną do spadku i uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy. Jeżeli jednak wnuk nie dochodzi do spadku, a od darowizny do śmierci dziadka lub babci minęło ponad 10 lat, darowizna zwykle nie jest doliczana.

Czy brak opieki nad rodzicem pozbawia prawa do zachowku?

Sam brak opieki albo brak zamieszkiwania z rodzicem zwykle nie odbiera prawa do zachowku. Znaczenie mogą mieć dopiero szczególne podstawy prawne, np. wydziedziczenie w testamencie, niegodność dziedziczenia lub zrzeczenie się dziedziczenia.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku od obdarowanego?

Roszczenie przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku przedawnia się co do zasady po 5 latach od śmierci spadkodawcy. Wniesienie pozwu lub inne czynności przewidziane prawem mogą mieć wpływ na bieg przedawnienia.

Czy umowa dożywocia wlicza się do zachowku tak jak darowizna?

Zasadniczo nie, ponieważ umowa dożywocia jest umową odpłatną. Trzeba jednak sprawdzić treść aktu notarialnego, bo o skutkach prawnych decydują konkretne postanowienia umowy, a nie potoczna nazwa używana przez rodzinę.

Podsumowanie

Darowizna nieruchomości dokonana aktem notarialnym może prowadzić do roszczeń o zachowek, ale tylko po spełnieniu konkretnych warunków. Najważniejsze jest ustalenie rodzaju umowy, udziału przekazanego przez każdego ze spadkodawców, statusu obdarowanych oraz daty śmierci dziadka lub babci.

W opisanej sprawie roszczenia po dziadku trzeba oceniać według daty jego śmierci i treści aktu notarialnego. Roszczenia po babci jeszcze nie powstały, ponieważ babcia żyje. Darowizna dla mamy pana Tomasza jako córki dziadków może być istotna dla zachowku mimo upływu wielu lat, natomiast darowizna dla pana Tomasza jako wnuka może korzystać z 10-letniego ograniczenia, jeżeli nie dochodzi on do spadku po danym spadkodawcy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991-1011 - tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1071.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, dotycząca doliczania darowizn sprzed ponad 10 lat na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku - Sąd Najwyższy.