Zachowek po darowiźnie mieszkania dla brata a dział spadku

Czy darowane mieszkanie wchodzi do działu spadku?

Nie. Jeżeli rodzice za życia przenieśli własność mieszkania na brata w drodze umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego, to mieszkanie przestało należeć do rodziców i co do zasady nie wchodzi już do spadku po ich śmierci. W konsekwencji nie jest składnikiem majątku, który dzieli się między spadkobierców w postępowaniu o dział spadku.

Podstawą jest art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku, oraz art. 155 § 1 Kodeksu cywilnego, z którego wynika skutek rozporządzający umowy przenoszącej własność. W przypadku nieruchomości konieczna jest forma aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

To jednak nie zamyka sprawy, bo taka darowizna może mieć bardzo duże znaczenie dla zachowku.

Kto ma prawo do zachowku po rodzicach?

Prawo do zachowku przysługuje osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sytuacji dziecko spadkodawców co do zasady należy do kręgu uprawnionych.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wysokość zachowku wynosi:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym - jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału - w pozostałych przypadkach.

Jeżeli więc po każdym z rodziców dziedziczyło dwoje dzieci i nie było małżonka spadkodawcy, to udział ustawowy każdego dziecka wynosił co do zasady 1/2. Zwykły zachowek jednego dziecka wynosi wtedy 1/2 z 1/2, czyli 1/4 wartości substratu zachowku po danym spadkodawcy.

Trzeba jednak liczyć zachowek osobno po każdym z rodziców, bo każde z nich miało własny majątek, własne darowizny i własny krąg rozliczeń.

Czy dawna darowizna dla brata dolicza się do zachowku?

Najczęściej tak. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne. Szczegółowe zasady ograniczeń wynikają z art. 994 Kodeksu cywilnego.

Najważniejsze jest to, że ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dotyczy darowizn uczynionych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku. Skoro brat jest dzieckiem spadkodawców, to jest zarazem spadkobiercą ustawowym i osobą uprawnioną do zachowku. Dlatego nawet darowizna sprzed 20 lat co do zasady może być doliczona do spadku przy liczeniu zachowku.

Inaczej byłoby zwykle przy darowiźnie na rzecz osoby obcej - tam darowizn dokonanych wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku co do zasady się nie dolicza. W opisanej sprawie ta reguła najpewniej nie pomoże obdarowanemu bratu.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Czy można żądać zachowku bezpośrednio od obdarowanego brata?

Tak, ale nie zawsze od razu i nie w każdej wysokości. Zasadą jest, że najpierw ocenia się, czy uprawniony uzyskał należny zachowek ze spadku lub od spadkobiercy. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli to nie wystarcza, możliwe jest żądanie uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Jednocześnie art. 1000 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego ogranicza odpowiedzialność obdarowanego do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Z kolei art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada wobec innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

W praktyce oznacza to, że trzeba porównać:

• wartość należnego Panu zachowku,
• to, co już Pan otrzymał ze spadku,
• ewentualne wcześniejsze darowizny otrzymane od rodziców, które także mogą podlegać zaliczeniu,
• zakres odpowiedzialności obdarowanego brata.

Nie można więc automatycznie założyć, że zawsze należy się 1/4 aktualnej wartości mieszkania. Czasem roszczenie będzie pełne, czasem tylko częściowe, a czasem nie powstanie wcale, jeżeli udział uzyskany z pozostałego spadku pokryje należny zachowek.

Jak ustala się wartość mieszkania do obliczenia zachowku?

Podstawową regułę zawiera art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

To bardzo ważne rozróżnienie:

• stan z chwili darowizny - chodzi o to, jakie było mieszkanie wtedy: metraż, standard, stopień zużycia, układ, obciążenia, przeznaczenie, stan techniczny,
• ceny z chwili ustalania zachowku - bierze się obecny poziom cen rynkowych, zwykle według opinii biegłego albo aktualnej wyceny rynkowej.

Jeżeli więc 20 lat temu mieszkanie było zaniedbane i wymagało remontu, to taki stan przyjmuje się do wyceny. Nie dolicza się automatycznie nakładów poczynionych później przez brata z jego własnych środków. Ale wycena następuje przy użyciu obecnych cen rynkowych dla mieszkania o takim stanie, jaki miało w dacie darowizny.

To podejście potwierdza utrwalona linia orzecznicza, m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., sygn. akt III CSK 255/07, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 23 września 2016 r., sygn. akt II CNP 1/16.

Czy dział spadku można zrobić „na raty”?

Tak. Częściowy dział spadku jest dopuszczalny. Podstawę stanowi art. 1038 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, jednak z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. W praktyce oznacza to możliwość częściowego działu w postępowaniu sądowym.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, możliwy jest też umowny dział spadku co do określonych składników. Gdy w skład działu wchodzi nieruchomość, umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji można więc rozważyć:

• umowny dział spadku u notariusza tylko co do nieruchomości, co do której panuje zgoda,
• odrębne pozostawienie sporu o zachowek związanego z darowanym mieszkaniem,
• albo skierowanie do sądu sprawy o zachowek, niezależnie od zgodnego działu pozostałego majątku.

Trzeba jednak pamiętać, że notariusz nie „rozstrzyga sporu”. Jeżeli strony nie są zgodne co do treści czynności, rozliczeń albo wysokości spłat, notarialny dział spadku nie będzie możliwy i pozostanie droga sądowa.

Notariusz czy sąd - co w praktyce będzie możliwe?

Czy roszczenie o zachowek może być już przedawnione?

To trzeba sprawdzić bardzo dokładnie, bo w opisanym stanie faktycznym może to być kwestia decydująca. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli dziedziczenie następuje ustawowo, znaczenie ma art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego - roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc rodzice zmarli około 10 lat temu i od ich śmierci minęło już ponad 5 lat, roszczenie o zachowek może być przedawnione. Przedawnienie nie działa automatycznie z urzędu, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia, a wtedy dochodzenie roszczenia może okazać się bezskuteczne.

Trzeba przy tym badać każde roszczenie osobno - po matce i po ojcu - oraz ustalić dokładne daty zgonu, ewentualne przerwy biegu przedawnienia, uznanie roszczenia, zawarcie ugody albo wszczęcie postępowania, które mogło mieć wpływ na bieg terminu.

Zobacz również:

darowizna mieszkania za opiekę a zachowek dla rodzeństwa

Jak praktycznie ocenić, czy warto dochodzić zachowku?

Najpierw trzeba ustalić cztery grupy danych:

1. dokładny skład majątku po każdym z rodziców na dzień śmierci,
2. treść i datę aktu darowizny mieszkania oraz to, czy mieszkanie należało do obojga rodziców,
3. wartość rynkową składników spadku i wartość darowanego mieszkania według zasad z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego,
4. czy roszczenie nie jest przedawnione na podstawie art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Dopiero po takim zestawieniu można odpowiedzieć, czy z pozostałego majątku otrzymał Pan należny zachowek, czy trzeba go uzupełniać od brata i w jakiej kwocie.

FAQ

Czy darowizna sprzed 20 lat nadal ma znaczenie przy zachowku?

Tak, jeżeli została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, czyli spadkobiercy albo osoby uprawnionej do zachowku. Wtedy ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego co do zasady nie wyłącza doliczenia darowizny.

Czy mogę żądać części mieszkania?

Co do zasady nie dochodzi się przeniesienia udziału w mieszkaniu, lecz zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku - art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Wyjątkowo obdarowany może zwolnić się przez wydanie przedmiotu darowizny zgodnie z art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego.

Czy notariusz obliczy zachowek i rozstrzygnie spór?

Nie. Notariusz może sporządzić umowę albo ugodowe rozliczenie, jeśli strony są zgodne. Przy sporze o istnienie roszczenia lub jego wysokość konieczne jest zwykle postępowanie sądowe.

Czy można najpierw podzielić zgodną część spadku, a potem walczyć o zachowek?

Tak. W praktyce często tak się właśnie dzieje. Zgodne składniki spadku można rozliczyć osobno, a roszczenie o zachowek dochodzić później, o ile nie jest przedawnione.

Od kiedy liczy się przedawnienie roszczenia przeciwko obdarowanemu?

Co do zasady od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy - art. 1007 § 2 w zw. z art. 924 Kodeksu cywilnego. Termin wynosi 5 lat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny: art. 155 § 1, art. 158, art. 888 § 1, art. 924, art. 925, art. 991, art. 993, art. 994, art. 995, art. 1000, art. 1007, art. 1037, art. 1038 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 23 września 2016 r., II CNP 1/16.