Zachowek po darowiźnie mieszkania a brak dowodów innych darowizn

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze są dwie kwestie: po pierwsze, czy brat obdarowanego może dochodzić zachowku, a po drugie, czy da się wykazać, że sam wcześniej otrzymał od matki darowizny pieniężne o porównywalnej wartości.

Odpowiedź co do zasady jest następująca: tak, roszczenie o zachowek może powstać także wtedy, gdy nie było testamentu, a jedynym istotnym składnikiem majątkowym była wcześniejsza darowizna mieszkania. Samo twierdzenie o wcześniejszych darowiznach pieniężnych dla drugiego dziecka nie wystarczy jednak bez dowodów.

Czy przy dziedziczeniu ustawowym można żądać zachowku?

Tak – w określonych sytuacjach jest to możliwe. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im minimalnej korzyści ze spadku, darowizn lub zapisów.

W praktyce zachowek najczęściej kojarzy się z testamentem, ale roszczenie może pojawić się także wtedy, gdy doszło do dziedziczenia ustawowego, a spadkodawca jeszcze za życia wyzbył się majątku przez darowizny. W takiej sytuacji osoba uprawniona może żądać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej, jeżeli nie uzyskała należnej jej wartości ze spadku.

Podstawą odpowiedzialności obdarowanego jest art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Czy darowizna mieszkania od matki dla jednego z synów wlicza się do zachowku?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę. W przypadku darowizny na rzecz dziecka spadkodawcy zwykle nie działa ograniczenie 10-letnie przewidziane dla darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku – wynika to z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że darowizna mieszkania dokonana przez matkę na rzecz jednego z synów będzie co do zasady uwzględniana przy obliczaniu zachowku należnego drugiemu synowi, nawet jeśli została dokonana wiele lat przed śmiercią.

Jeżeli w umowie darowizny ustanowiono na rzecz darczyńcy służebność osobistą mieszkania albo prawo użytkowania, ma to znaczenie przy ustalaniu rzeczywistej wartości przysporzenia. W takich sprawach trzeba ocenić treść aktu notarialnego i wpływ obciążenia na wartość lokalu.

Zobacz również: zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Jak oblicza się zachowek w takiej sprawie?

Zasady obliczeń wynikają przede wszystkim z art. 991 § 1, art. 993 oraz art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że:

1. ustala się krąg spadkobierców ustawowych i ich udziały;
2. ustala się czystą wartość spadku pozostawionego w chwili śmierci;
3. dolicza się darowizny podlegające zaliczeniu do substratu zachowku;
4. oblicza się hipotetyczny udział spadkowy uprawnionego;
5. ustala się ułamek zachowku: co do zasady 1/2 udziału, a 2/3 tylko wtedy, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Jeżeli więc spadkodawczyni miała dwóch synów, nie pozostawiła testamentu ani istotnego majątku, a wcześniej podarowała jednemu z nich mieszkanie, to drugi syn zwykle wywodzi swoje roszczenie od wartości tej darowizny. Gdy jest pełnoletni i zdolny do pracy, jego zachowek co do zasady wyniesie 1/4 substratu zachowku, a nie automatycznie 1/4 aktualnej ceny „wolnego” mieszkania. Trzeba jeszcze uwzględnić stan lokalu z daty darowizny oraz ewentualne obciążenia, np. służebność.

Czy służebność mieszkania albo użytkowanie obniża wartość darowizny?

Tak, może ją obniżać. Jeżeli w akcie notarialnym darowizny zastrzeżono na rzecz darczyńcy dożywotnią służebność osobistą mieszkania, jej wartość wpływa na ekonomiczną wartość przysporzenia uzyskanego przez obdarowanego. W praktyce sąd zwykle korzysta wtedy z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Nie oznacza to jednak, że mieszkanie „nie liczy się” do zachowku. Oznacza tylko, że jego wartość do obliczeń może być niższa niż wartość lokalu nieobciążonego.

Czy można obronić się twierdzeniem, że drugi syn dostał wcześniej pieniądze?

Tak, ale tylko wtedy, gdy uda się to udowodnić. To kluczowy problem w podobnych sprawach.

Jeżeli druga strona otrzymywała od spadkodawczyni znaczące darowizny pieniężne, to również one – jako darowizny na rzecz dziecka spadkodawcy – mogą podlegać doliczeniu do substratu zachowku na podstawie art. 993 w zw. z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce może to doprowadzić do zmniejszenia roszczenia albo nawet do wniosku, że uprawniony zachowek już faktycznie otrzymał.

Problem polega na tym, że ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z tych faktów wywodzi skutki prawne – wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego oraz art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jakie dowody mogą potwierdzić wcześniejsze darowizny pieniężne?

W sprawie o zachowek można posługiwać się różnymi środkami dowodowymi. Najbardziej przydatne są:

• potwierdzenia przelewów bankowych;
• historia rachunku bankowego spadkodawcy;
• historia rachunku osoby, która miała otrzymywać pieniądze;
• pokwitowania odbioru gotówki;
• korespondencja, wiadomości, notatki rodzinne;
• zeznania świadków;
• przesłuchanie stron.

Jeżeli darowizny były przekazywane gotówką i nie ma dokumentów, sprawa jest trudniejsza, ale nie beznadziejna. Sąd może oprzeć ustalenia także na dowodach pośrednich, o ile tworzą spójny obraz sytuacji.

Czy oświadczenie świadka „na piśmie” wystarczy?

Samo prywatne oświadczenie podpisane przez świadka nie ma takiej mocy jak zeznania złożone przed sądem, ale może być pomocne. Taki dokument może wskazać, jakie fakty świadek znał i od kiedy, a także uzasadniać późniejszy wniosek dowodowy.

W praktyce lepszym rozwiązaniem bywa jednak formalny wniosek o zabezpieczenie dowodu, zanim stan zdrowia świadka się pogorszy. Podstawą jest art. 310 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku rozstrzyga o zachowku?

Nie. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku służy ustaleniu, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Podstawą jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisy procesowe Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące spraw spadkowych.

W tym postępowaniu sąd zasadniczo nie ustala wysokości zachowku ani nie rozlicza darowizn na potrzeby roszczenia z art. 1000 Kodeksu cywilnego. Sprawa o zachowek to odrębny proces.

Zobacz również: darowizna mieszkania dla wnuka a zachowek

Czy można obniżyć zachowek z powodu zasad współżycia społecznego?

Wyjątkowo tak, ale bardzo ostrożnie. Zgodnie z art. 5 Kodeksu cywilnego nie można wykonywać prawa podmiotowego sprzecznie z zasadami współżycia społecznego. Orzecznictwo dopuszcza niekiedy obniżenie zachowku, ale tylko w szczególnych okolicznościach.

Nie jest to jednak prosty sposób obrony. Sam fakt, że obdarowane dziecko opiekowało się rodzicem, nie zawsze wystarczy do istotnego obniżenia roszczenia. Sąd ocenia całokształt relacji rodzinnych, sytuację majątkową stron, wcześniejsze wsparcie ze strony spadkodawcy i konkretne skutki zasądzenia pełnej kwoty.

Jeżeli więc jeden z synów przez lata faktycznie zajmował się matką, finansował remonty, ponosił koszty utrzymania mieszkania lub zapewniał opiekę, może to mieć znaczenie procesowe, ale wynik zależy od szczegółów i jakości dowodów.

Jaki jest obecnie termin przedawnienia zachowku?

To element, który wymaga aktualizacji względem starszych publikacji. Obecnie podstawą jest art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Z kolei zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy – zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji, skoro chodzi o możliwe roszczenie wobec obdarowanego syna, najczęściej trzeba brać pod uwagę termin 5 lat od dnia śmierci matki.

Czy bieg przedawnienia można przerwać?

Tak. Zastosowanie mają ogólne przepisy o przedawnieniu, w szczególności art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Bieg przedawnienia przerywa każda czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia.

Najpewniejszym sposobem przerwania biegu przedawnienia jest wniesienie pozwu o zachowek. W praktyce znaczenie mogą mieć także inne czynności procesowe, ale ich ocena zależy od konkretnej treści pisma i celu, jakiemu służyło. Nie warto opierać bezpieczeństwa wyłącznie na założeniu, że samo postępowanie spadkowe na pewno przerwie przedawnienie roszczenia o zachowek.

Jeżeli termin jest bliski upływu, najbezpieczniej przyjąć rozwiązanie ostrożne i złożyć pozew albo podjąć inną czynność wyraźnie dotyczącą samego roszczenia o zachowek.

Co praktycznie zrobić, gdy brakuje dokumentów darowizn pieniężnych?

W podobnej sytuacji warto działać etapami:

1. zgromadzić akt notarialny darowizny mieszkania i sprawdzić, czy ustanowiono służebność albo użytkowanie;
2. ustalić datę śmierci spadkodawcy i policzyć termin 5-letni z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego;
3. zabezpieczyć zeznania świadka, jeżeli jego stan zdrowia się pogarsza;
4. ustalić, czy istnieją rachunki bankowe, z których można pozyskać historię wypłat lub przelewów;
5. przeanalizować, czy da się wykazać koszty opieki, remontów albo nakładów ponoszonych przez obdarowanego;
6. przygotować się na opinię biegłego dotyczącą wartości mieszkania według stanu z dnia darowizny i cen aktualnych.

Kiedy obrona przed zachowkiem ma realne szanse?

Największe znaczenie mają zwykle trzy linie obrony:

FAQ

Czy brat spadkobiercy może żądać zachowku, jeśli nie było testamentu?

Tak, jeżeli za życia spadkodawcy doszło do darowizn, które uszczupliły spadek, a uprawniony nie otrzymał należnej mu minimalnej korzyści. Podstawą roszczenia wobec obdarowanego jest art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy darowizna mieszkania sprzed wielu lat nadal liczy się do zachowku?

Tak, jeżeli była dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy. Ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dotyczy w takim zakresie darowizn na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku.

Czy można powołać jedynie schorowanego świadka?

Tak, ale warto działać szybko. Jeżeli istnieje obawa, że później świadek nie będzie mógł zeznawać, można wnioskować o zabezpieczenie dowodu na podstawie art. 310 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile wynosi termin przedawnienia roszczenia o zachowek?

Co do zasady 5 lat. Wobec obdarowanego termin ten liczy się od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy – art. 1007 § 2 w zw. z art. 924 Kodeksu cywilnego.

Czy samo twierdzenie, że druga osoba dostała wcześniej gotówkę, wystarczy?

Nie. Tę okoliczność trzeba udowodnić. Bez dokumentów, historii rachunków lub wiarygodnych świadków obrona może okazać się nieskuteczna.

Źródła

• art. 6, art. 5, art. 924, art. 991 § 1, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007 § 1 i § 2, art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 232 oraz art. 310 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81
• wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2004 r., II CK 444/02