Zachowek po zmarłej żonie a testament na syna z pierwszego małżeństwa

Czy testament żony wyłącza całkowicie prawa męża i wspólnej córki?

Nie. Jeżeli żona sporządziła ważny testament i powołała do całości spadku wyłącznie swojego syna z pierwszego małżeństwa, to on będzie spadkobiercą testamentowym. Nie oznacza to jednak, że pominięty małżonek i wspólne dziecko pozostają bez ochrony.

Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym i małżonkowi, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Jeżeli nie otrzymali go ani w drodze powołania do spadku, ani zapisu, ani darowizny, mogą żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji mąż zmarłej i jej wspólna córka należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku, bo przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby po żonie razem z jej synem.

Czy mieszkanie po darowiźnie od rodziców weszło do majątku wspólnego małżonków?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił.

To oznacza, że samo istnienie wspólności majątkowej małżeńskiej nie powoduje jeszcze, że mieszkanie podarowane żonie przez jej rodziców stało się wspólne. Aby weszło do majątku wspólnego, w umowie darowizny powinno wyraźnie wynikać, że darowizna została uczyniona na rzecz obojga małżonków albo do majątku wspólnego.

Jeżeli więc rodzice podarowali mieszkanie wyłącznie córce, lokal zwykle stanowił jej majątek osobisty i po jej śmierci wszedł do spadku po niej. To właśnie z tego składnika majątku może być liczony zachowek.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Kto dziedziczyłby z ustawy i ile wynosi zachowek?

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są do spadku z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli zmarła pozostawiła męża, syna z pierwszego małżeństwa i wspólną córkę, to przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po 1/3 spadku.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek wynosi:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału – w pozostałych przypadkach.

W typowej sytuacji dorosłego, zdolnego do pracy małżonka i pełnoletniego dziecka zachowek każdego z nich wyniesie więc 1/2 z 1/3, czyli 1/6 wartości substratu zachowku.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercy testamentowemu, czyli osobie powołanej do spadku w testamencie. Wynika to wprost z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanym stanie faktycznym podstawowym pozwanym będzie więc syn żony z pierwszego małżeństwa, o ile to on nabył spadek na podstawie testamentu.

Jeżeli poza mieszkaniem w spadku były też inne składniki majątkowe albo długi, trzeba uwzględnić je przy obliczaniu roszczenia. Jeżeli natomiast mieszkanie było najistotniejszym albo jedynym realnym składnikiem majątku spadkowego, zachowek zwykle dochodzony jest właśnie od spadkobiercy, który ten majątek przejął.

Jak ustala się wartość zachowku?

Podstawą jest tzw. substrat zachowku, czyli czysta wartość spadku powiększona – w przypadkach przewidzianych ustawą – o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne. Zasady doliczania darowizn wynikają przede wszystkim z art. 993, art. 994 i art. 995 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba zwykle ustalić:

• jakie składniki majątkowe należały do zmarłej w chwili śmierci,
• jakie długi spadkowe obciążają spadek,
• czy były darowizny doliczane do spadku,
• jaka jest aktualna wartość mieszkania według cen z chwili orzekania.

Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości nieruchomości, w procesie sądowym sąd najczęściej korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Przedawnienie zachowku – od kiedy biegnie termin?

To jedna z najważniejszych kwestii praktycznych. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli więc testament został już otwarty i ogłoszony przez sąd albo notariusza, od tej daty biegnie termin przedawnienia. Sam brak wiedzy uprawnionego o ogłoszeniu testamentu co do zasady nie zatrzymuje biegu terminu.

W orzecznictwie przyjmuje się, że wyjątkowo znaczenie może mieć art. 5 Kodeksu cywilnego, jeżeli podniesienie zarzutu przedawnienia stanowiłoby nadużycie prawa. Tak wskazał m.in. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 8 lutego 2017 r., sygn. I ACa 756/16. Są to jednak sytuacje szczególne i nie należy zakładać, że sąd zawsze pominie przedawnienie.

Jeżeli testament nie został jeszcze ogłoszony, najpierw trzeba ustalić, czy wszczęto już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia.

Zobacz również:

brak postępowania spadkowego a podatek od nieruchomości

Jak dochodzić zachowku krok po kroku?

Najbezpieczniejsza kolejność działań wygląda następująco:

1. ustalenie treści testamentu oraz daty jego ogłoszenia,
2. ustalenie składu i wartości majątku spadkowego,
3. ustalenie, czy mieszkanie było majątkiem osobistym żony,
4. obliczenie należnego zachowku,
5. wysłanie pisemnego wezwania do zapłaty do spadkobiercy testamentowego,
6. w razie braku zapłaty – wniesienie pozwu o zachowek.

Wezwanie do zapłaty nie jest formalnym warunkiem wniesienia pozwu, ale w praktyce warto je wysłać. Ułatwia to wykazanie, że dłużnik znał roszczenie, a dodatkowo może mieć znaczenie dla odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, trzeba zwykle dołączyć testament, akt zgonu, dokumenty dotyczące nieruchomości, a często także prywatną wycenę lub wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego.

Czy można żądać części samego mieszkania zamiast pieniędzy?

Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, który mówi o roszczeniu o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

To oznacza, że uprawniony do zachowku nie staje się automatycznie współwłaścicielem mieszkania. Może domagać się zapłaty określonej kwoty. Oczywiście strony mogą dobrowolnie porozumieć się inaczej, np. co do przeniesienia udziału w nieruchomości w miejsce zapłaty, ale wymaga to zgody obu stron.

Kiedy zachowek może nie przysługiwać albo być niższy?

Roszczenie może nie przysługiwać albo być ograniczone zwłaszcza wtedy, gdy:

• uprawniony został skutecznie wydziedziczony zgodnie z art. 1008-1011 Kodeksu cywilnego,
• uprawniony zrzekł się dziedziczenia w umowie z przyszłym spadkodawcą na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego,
• uprawniony odrzucił spadek połączony z określonymi skutkami w konkretnej konfiguracji rodzinnej,
• otrzymał już od spadkodawcy przysporzenia podlegające zaliczeniu na zachowek,
• roszczenie uległo przedawnieniu na podstawie art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

W przedstawionej sprawie nic nie wskazuje na wydziedziczenie, ale warto dokładnie sprawdzić treść testamentu i wcześniejsze rozliczenia rodzinne.

FAQ

Czy mąż dziedziczy część mieszkania, jeśli żona dostała je od rodziców?

Nie automatycznie. Jeżeli mieszkanie było darowizną wyłącznie dla żony, co do zasady należało do jej majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Mąż może natomiast mieć roszczenie o zachowek.

Czy wspólna córka też może żądać zachowku?

Tak. Jako zstępna spadkodawczyni należy do kręgu osób wymienionych w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, jeśli została pominięta w testamencie i nie otrzymała należnego zachowku w innej formie.

Czy zachowek zawsze wynosi 1/6?

Nie. 1/6 to tylko przykładowy wynik przy trzech spadkobiercach ustawowych i przy założeniu, że uprawniony otrzymuje połowę swojego udziału ustawowego. W innych konfiguracjach rodzinnych albo przy małoletniości czy trwałej niezdolności do pracy kwota będzie inna.

Od kiedy liczy się 5 lat na dochodzenie zachowku?

Od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie od samej śmierci spadkodawcy i nie od chwili, gdy uprawniony faktycznie dowiedział się o testamencie.

Czy najpierw trzeba iść do sądu spadku?

Niekoniecznie, ale w praktyce trzeba mieć pewność, kto jest spadkobiercą i jaka jest treść testamentu. Dlatego często najpierw dochodzi do stwierdzenia nabycia spadku albo sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, a dopiero potem do sporu o zachowek.

Podsumowanie

Jeżeli żona zapisała w testamencie mieszkanie synowi z pierwszego małżeństwa, to mąż i wspólna córka nie muszą dziedziczyć tego lokalu, aby dochodzić swoich praw. Jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy, co do zasady mogą żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego na podstawie art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

Najważniejsze w takiej sprawie są: ustalenie, czy mieszkanie było majątkiem osobistym zmarłej, poprawne obliczenie wartości zachowku oraz dopilnowanie 5-letniego terminu przedawnienia liczonego od ogłoszenia testamentu z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 8 lutego 2017 r., sygn. I ACa 756/16