Jak ograniczyć zachowek po darowiźnie mieszkania od mamy

Darowane mieszkanie a zachowek – podstawowa zasada

Jeżeli mama przekazała Pani mieszkanie w drodze umowy darowizny, to taka darowizna co do zasady jest uwzględniana przy obliczaniu zachowku. Wynika to z art. 993 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne.

W praktyce oznacza to, że po śmierci mamy Pani bracia – o ile będą należeli do kręgu spadkobierców ustawowych i nie zajdą szczególne przeszkody – mogą dochodzić zachowku, jeśli nie otrzymają należnej im wartości ze spadku, darowizn albo zapisów.

Podstawę uprawnienia określa art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, a gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni – dwóch trzecich tego udziału.

Jeżeli chce Pani lepiej zrozumieć zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne, warto porównać podobny stan faktyczny dotyczący darowizny od rodziców i roszczeń rodzeństwa.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku i w jakiej kolejności?

To ważne: brat lub siostra nie zawsze od razu pozywają obdarowanego. Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego podstawowe roszczenie o zapłatę zachowku przysługuje przeciwko spadkobiercy.

Dopiero gdy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy albo od osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, może wystąpić do osoby obdarowanej. Tak stanowi art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jednocześnie odpowiedzialność obdarowanego nie jest nieograniczona. Zgodnie z art. 1000 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. To oznacza, że w sporze istotna jest aktualna ocena, na ile obdarowanie rzeczywiście wzbogaciło Panią majątkowo.

Czy służebność mieszkania chroni przed zachowkiem?

Sama służebność osobista mieszkania ustanowiona na rzecz mamy nie eliminuje roszczenia o zachowek. Służebność jest ograniczonym prawem rzeczowym uregulowanym w art. 296 i nast. Kodeksu cywilnego, a jej ustanowienie powoduje obciążenie nieruchomości.

Ma to jednak znaczenie przy wycenie darowizny. Przy obliczaniu substratu zachowku nie bierze się zwykle „gołej” wartości rynkowej lokalu, lecz wartość z uwzględnieniem istniejącego obciążenia. Podstawą jest art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Jeżeli więc mieszkanie było i nadal jest obciążone prawem służebności osobistej mamy, wpływa to na jego wartość. W sporze sądowym zwykle wymaga to opinii biegłego. To może realnie obniżyć wysokość ewentualnego zachowku, ale nie prowadzi do całkowitego wyłączenia roszczenia.

Kiedy darowizna jest doliczana do spadku?

W przypadku darowizn na rzecz zstępnych, czyli dzieci, obowiązuje szczególnie istotna zasada. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

To ograniczenie 10-letnie nie chroni darowizny uczynionej na rzecz dziecka spadkodawcy. Jeżeli więc Pani otrzymała mieszkanie od mamy jako córka, upływ wielu lat sam w sobie nie usuwa tej darowizny z podstawy obliczania zachowku.

Dlatego częste przekonanie, że „po 10 latach mieszkanie jest już bezpieczne”, w relacji rodzic–dziecko jest co do zasady błędne.

Czy można całkowicie uniknąć zachowku?

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu, który zawsze i bez ryzyka wyłącza zachowek. Możliwe są jednak rozwiązania, które w określonych warunkach ograniczają albo eliminują roszczenia.

Wydziedziczenie – tylko przy ustawowych przesłankach

Mama może pozbawić dziecko prawa do zachowku wyłącznie przez wydziedziczenie w testamencie i tylko wtedy, gdy istnieje jedna z przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego. Są to:

• uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Samo „złe dogadywanie się” z mamą lub z rodzeństwem zwykle nie wystarcza. Dodatkowo przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu w sposób konkretny. Wynika to z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przyczyna będzie pozorna, nieudowodniona albo zbyt ogólna, wydziedziczenie może zostać uznane za nieskuteczne.

Trzeba też pamiętać o art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego: spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył.

Zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku – tylko w formie umowy

W praktyce najbezpieczniejszym rozwiązaniem bywa umowa notarialna zawarta za życia przyszłego spadkodawcy z danym dzieckiem. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa wymaga aktu notarialnego.

Na podstawie art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. W praktyce można także odpowiednio ukształtować skutki wobec zachowku, ale wymaga to bardzo starannego przygotowania aktu notarialnego.

Jeżeli relacje rodzinne pozwalają na porozumienie, to rozwiązanie bywa znacznie pewniejsze niż późniejsze próby obrony w sądzie.

Zobacz również:

Czy można zamienić darowiznę na dożywocie?

W obrocie często wskazuje się umowę dożywocia jako sposób na uniknięcie doliczania nieruchomości do spadku. Co do zasady jest to kierunek prawidłowy, ponieważ umowa dożywocia ma charakter odpłatny, a nie darowizny. Jej podstawę stanowi art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, nie mamy do czynienia z darowizną. W praktyce taka nieruchomość co do zasady nie jest doliczana do spadku jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Trzeba jednak bardzo uważać na pomysł „odwracania” dawnej darowizny. Nie wystarczy zwykłe stwierdzenie, że strony chcą teraz traktować wcześniejszą umowę jak dożywocie. Jeżeli własność już została przeniesiona, potrzebna byłaby nowa, prawidłowo skonstruowana czynność prawna, zwykle z udziałem notariusza i po analizie skutków rzeczowych, podatkowych oraz rodzinnych.

Dodatkowo każda próba dokonania pozornej czynności tylko po to, by pokrzywdzić przyszłych uprawnionych do zachowku, może prowadzić do sporu co do jej rzeczywistego charakteru. Tu nie ma prostego automatyzmu – liczy się treść aktu, rzeczywiste obowiązki stron i wykonanie umowy.

Cofnięcie darowizny – czy to realne rozwiązanie?

Odwołanie darowizny po jej wykonaniu jest możliwe tylko wyjątkowo. Zgodnie z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. To nie jest narzędzie techniczne do przebudowania planu spadkowego.

Z kolei zgodne „odwrócenie” skutków darowizny przez przeniesienie własności z powrotem na mamę jest co do zasady możliwe umownie, ale wymaga odrębnej czynności notarialnej. Dopiero później można byłoby rozważać nową umowę, np. dożywocia. Takie działanie trzeba jednak oceniać indywidualnie, bo może rodzić koszty, skutki podatkowe i ryzyko późniejszego sporu.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu – gdy dziedziczenie następuje na podstawie testamentu – albo z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, gdy dochodzenie zachowku wiąże się z darowizną lub dziedziczeniem ustawowym. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że dopóki mama żyje, bracia nie mogą skutecznie żądać zachowku po niej. Roszczenie może powstać dopiero po jej śmierci.

Jak w praktyce ograniczyć ryzyko roszczeń?

W podobnych sprawach warto uporządkować sytuację zawczasu. Pomocna bywa następująca analiza:

Jeżeli obawia się Pani, że ewentualny zachowek byłby niemożliwy do spłaty, warto jeszcze za życia mamy zebrać dokumenty dotyczące darowizny, służebności, stanu mieszkania z dnia darowizny, ponoszonych nakładów oraz ewentualnej opieki nad mamą. W procesie takie szczegóły mają znaczenie.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce różne okoliczności wpływają na ryzyko zachowku po darowiźnie mieszkania.

FAQ

Czy po 10 latach od darowizny mieszkania rodzeństwo traci prawo do zachowku?

Nie zawsze. Ograniczenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie działa tak samo wobec darowizn na rzecz dzieci spadkodawcy. Darowizna dla zstępnego co do zasady nadal jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku.

Czy służebność mieszkania dla mamy wyłącza zachowek?

Nie. Służebność nie usuwa samego prawa do zachowku, ale może obniżyć wartość nieruchomości przy wycenie roszczenia.

Czy mama może po prostu przepisać w testamencie, że braciom nic się nie należy?

Nie wystarczy samo pominięcie w testamencie. Bez skutecznego wydziedziczenia z art. 1008 Kodeksu cywilnego uprawnieni nadal mogą żądać zachowku.

Czy można żądać zachowku jeszcze za życia mamy?

Nie. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po otwarciu spadku, czyli po śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego.

Czy umowa dożywocia jest zawsze lepsza niż darowizna?

Nie zawsze. Często lepiej chroni przed zachowkiem niż darowizna, ale musi być rzeczywiście odpłatna i prawidłowo zawarta. Przy wcześniejszej darowiźnie potrzebna jest odrębna analiza, czy i jak można bezpiecznie zmienić stan prawny.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 296 i nast., art. 898 § 1, art. 908 § 1, art. 924, art. 925, art. 991, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 1000 § 1, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010 § 1, art. 1048, art. 1049 § 1.

2. Tekst aktu prawnego w ISAP: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.