Umieszczenie chorego małżonka w DPS lub domu opieki bez zgody

Czy można umieścić chorego małżonka w domu opieki bez jego zgody?

Co do zasady – nie. Sam fakt, że jest Pani żoną, nie daje Pani prawa do jednostronnego zdecydowania o pobycie dorosłego męża w domu pomocy społecznej (DPS) albo w prywatnym domu opieki, jeżeli mąż jest zdolny do świadomego wyrażenia woli i odmawia.

W przypadku DPS wynika to wprost z art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, zgodnie z którym osobę kieruje się do domu pomocy społecznej po uzyskaniu zgody tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego na umieszczenie w DPS. Jeżeli zgody nie ma, a osoba bezwzględnie wymaga pomocy, ośrodek pomocy społecznej albo DPS zawiadamia właściwy sąd, a gdy osoba nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – także prokuratora, co wynika z art. 54 ust. 4 tej ustawy.

Inaczej mówiąc: jeżeli mąż raz się zgadza, a raz odmawia, najważniejsze jest ustalenie, czy w chwili podejmowania decyzji rozumie jej znaczenie i potrafi świadomie wyrazić wolę. To kwestia faktyczna i często medyczna.

DPS, prywatny dom opieki, ZOL i ZPO – to nie są te same placówki

W praktyce trzeba najpierw ustalić, jaka placówka jest właściwa. To bardzo ważne, bo procedura i podstawa prawna są różne.

Jeżeli mąż wymaga głównie leczenia, karmienia, pielęgnacji odleżyn, stałego nadzoru medycznego albo rehabilitacji, może się okazać, że właściwy będzie raczej ZOL lub ZPO niż DPS. To często ocenia lekarz prowadzący lub lekarz szpitala.

Zobacz również:

Ubezwłasnowolnienie i DPS przy demencji – co może zrobić rodzina

Kiedy zgoda chorego małżonka jest konieczna?

Jeżeli mąż jest pełnoletni i nie ma przedstawiciela ustawowego, a jego stan pozwala mu świadomie rozumieć sytuację, jego zgoda jest zasadą. Dotyczy to zarówno DPS, jak i zawarcia umowy z prywatną placówką. Sama choroba somatyczna, podeszły wiek czy niesprawność fizyczna nie odbierają automatycznie zdolności do decydowania o sobie.

W przypadku DPS art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej wymaga zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego. Z kolei art. 38 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego dotyczy osoby chorej psychicznie lub osoby z niepełnosprawnością intelektualną, która nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób; taka osoba może być przyjęta do DPS za jej zgodą lub za zgodą przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli jednak stan psychiczny powoduje, że mąż nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody albo brak opieki zagraża jego życiu, wtedy w grę wchodzi tryb sądowy.

Kiedy możliwe jest umieszczenie w DPS bez zgody?

Podstawowy przepis to art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z nim, jeżeli osoba, o której mowa w art. 38 tej ustawy, lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie do DPS, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do DPS bez jej zgody.

Ponadto zgodnie z art. 39 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na swój stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia na to zgody, o skierowaniu do domu pomocy społecznej orzeka sąd opiekuńczy.

To oznacza, że przymusowe umieszczenie bez zgody nie jest „prywatną decyzją rodziny”, tylko wymaga uruchomienia procedury przez właściwe instytucje i kończy się rozstrzygnięciem sądu.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

W praktyce najbezpieczniejsza droga wygląda następująco:

1. Zgłoszenie do MOPS/GOPS – należy opisać sytuację: stan zdrowia męża, brak możliwości dalszej opieki, własne problemy zdrowotne, planowany zabieg, brak wsparcia rodziny.
2. Wywiad środowiskowy – ośrodek pomocy społecznej zwykle przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy na podstawie ustawy o pomocy społecznej i ocenia, czy możliwe są usługi opiekuńcze, czy konieczny jest DPS.
3. Dokumentacja medyczna – przydatne są zaświadczenia lekarza rodzinnego, neurologa, psychiatry, geriatry, karta informacyjna ze szpitala, opis zaburzeń funkcjonowania i samodzielności.
4. Ocena, czy właściwy jest DPS czy ZOL/ZPO – jeśli potrzeby są głównie medyczne, organ może wskazać inną ścieżkę.
5. Wniosek do sądu opiekuńczego – jeżeli brak zgody i istnieją ustawowe przesłanki, organ pomocy społecznej występuje do sądu. W praktyce członek rodziny może inicjować sprawę, ale to organ pomocy społecznej ma ustawowe umocowanie z art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
6. Postępowanie sądowe – sąd bada sytuację, może przesłuchać uczestnika, rodzinę, zażądać dokumentów i opinii biegłych.

W Pani sytuacji szczególnie ważne jest szybkie zgłoszenie własnej niezdolności do dalszej opieki. Nie trzeba czekać do momentu całkowitego kryzysu. Ośrodek pomocy społecznej powinien ocenić także możliwość przyznania usług opiekuńczych lub innych form pomocy zanim dojdzie do umieszczenia w placówce.

Czy prywatny dom opieki może przyjąć męża bez jego zgody?

Jeżeli mąż świadomie odmawia, zawarcie samej umowy z prywatnym domem opieki przez małżonkę nie rozwiązuje problemu. Placówka, która przyjmuje dorosłą osobę zdolną do decydowania o sobie, powinna respektować jej wolę. Umieszczenie wbrew jednoznacznemu sprzeciwowi może rodzić bardzo poważne ryzyka prawne, także w sferze dóbr osobistych i wolności osobistej.

Inaczej może być wtedy, gdy mąż nie jest zdolny do świadomego podejmowania decyzji i działa za niego przedstawiciel ustawowy albo istnieje odpowiednie orzeczenie sądu. To jednak zawsze wymaga ostrożnej oceny konkretnego stanu faktycznego.

Nie radzę próbować „organizować pobytu siłą” bez udziału ośrodka pomocy społecznej, lekarzy i – jeśli potrzeba – sądu.

Czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Niekoniecznie. Umieszczenie w DPS bez zgody nie wymaga automatycznie wcześniejszego ubezwłasnowolnienia. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje odrębny tryb sądowy w art. 39.

Jednak w niektórych sprawach, zwłaszcza przy zaawansowanej demencji, chorobie Alzheimera albo trwałym braku zdolności do kierowania swoim postępowaniem, rodzina rozważa także postępowanie o ubezwłasnowolnienie. To jednak osobna procedura i nie w każdej sprawie jest konieczna ani najszybsza.

Kto płaci za pobyt w DPS?

Koszty pobytu w DPS to odrębna kwestia od samego przyjęcia. Zasady odpłatności reguluje art. 60 i art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Co do zasady mieszkaniec domu ponosi odpłatność do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. W dalszej kolejności mogą być zobowiązani małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina – na zasadach wynikających z ustawy i po spełnieniu ustawowych przesłanek.

Jeżeli problemem są również opłaty, warto osobno przeanalizować sytuację dochodową i majątkową rodziny.

Zobacz również:

Kto płaci za DPS i co zrobić z mieszkaniem seniora?

Co zrobić od razu w Pani sytuacji?

Praktycznie proponuję:

• jak najszybciej zgłosić sprawę do MOPS albo GOPS właściwego dla miejsca zamieszkania,
• napisać krótkie pismo z opisem sytuacji i zaznaczyć, że z powodu własnego stanu zdrowia oraz planowanego zabiegu nie jest Pani w stanie dalej sprawować samodzielnej opieki,
• dołączyć dokumenty medyczne swoje i męża,
• poprosić o pilną interwencję, ocenę potrzeb, usługi opiekuńcze, ewentualnie wszczęcie procedury zmierzającej do skierowania do DPS lub wskazanie właściwej placówki leczniczej,
• jeżeli mąż przebywa w szpitalu – poprosić lekarza prowadzącego i pracownika socjalnego szpitala o ocenę, czy po wypisie wymaga ZOL, ZPO albo DPS.

Jeżeli mąż stwarza bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych albo występuje nagłe załamanie stanu psychicznego, trzeba reagować doraźnie – przez pogotowie ratunkowe, lekarza lub szpital, a nie wyłącznie przez organizowanie miejsca w placówce opiekuńczej.

FAQ

Czy jako żona mogę sama podpisać zgodę na pobyt męża w DPS?

Nie, nie wystarczy sam status małżonka. Przy osobie pełnoletniej zasadą jest jej własna zgoda, o czym stanowi art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Wyjątki wynikają z orzeczenia sądu albo działania przedstawiciela ustawowego.

Czy prywatny dom opieki to prostsza droga niż DPS?

Formalnie bywa prostszy, bo opiera się zwykle na umowie cywilnej, ale nie daje prawa do pominięcia woli dorosłej osoby zdolnej do świadomego decydowania o sobie.

Kto składa wniosek do sądu o DPS bez zgody?

Zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego może to zrobić organ do spraw pomocy społecznej. Dlatego w praktyce trzeba pilnie uruchomić MOPS albo GOPS.

Czy brak zgody zawsze blokuje umieszczenie w placówce?

Nie zawsze. Jeżeli brak opieki zagraża życiu, a osoba spełnia przesłanki z art. 38 i 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, sąd może orzec przyjęcie do DPS bez zgody.

Czy DPS jest właściwy, jeśli chory wymaga głównie leczenia?

Niekoniecznie. Art. 54 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że osoba wymagająca wzmożonej opieki medycznej kierowana jest do zakładu opiekuńczo-leczniczego albo pielęgnacyjno-opiekuńczego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP, w szczególności art. 54 ust. 1–4, art. 60 i art. 61.

2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – ISAP, w szczególności art. 38 i art. 39.

3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – w zakresie kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych.