Kiedy można podważyć testament i wydziedziczenie dzieci?

Od czego zacząć w takiej sprawie?

W opisanym stanie faktycznym kluczowe są dwie odrębne kwestie: po pierwsze, czy testament zmarłego był ważny, a po drugie, czy skuteczne było wydziedziczenie dzieci. To nie są zagadnienia automatycznie rozstrzygane na korzyść osoby wskazanej w testamencie. Jeżeli istnieją poważne wątpliwości co do stanu zdrowia testatora, okoliczności sporządzenia aktu notarialnego lub prawdziwości przyczyn wydziedziczenia, sprawę należy aktywnie podnosić w postępowaniu spadkowym.

Sam fakt, że spadkodawca sporządził testament u notariusza, nie zamyka drogi do jego podważenia. Testament notarialny korzysta z dużej mocy dowodowej, ale nie jest niewzruszalny. Sąd może badać, czy w chwili sporządzenia testamentu istniały przesłanki nieważności z art. 945 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Kiedy testament jest nieważny?

Podstawowy przepis to art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby.

W sprawach podobnych do opisanej najczęściej analizuje się pierwszą z tych przesłanek, czyli stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Chodzi o sytuacje, w których spadkodawca z powodu choroby neurologicznej, otępienia, silnych zaburzeń poznawczych, działania leków, majaczenia lub innego ciężkiego stanu zdrowia nie rozumiał znaczenia czynności albo nie mógł samodzielnie i swobodnie podjąć decyzji.

Nie stosuje się tu art. 82 Kodeksu cywilnego jako głównej podstawy oceny testamentu. Dla testamentów przepisem szczególnym jest właśnie art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego i to na nim należy opierać argumentację.

Jeżeli chcą Państwo później przejść do formalnego postępowania po zmarłym, przydatne będzie też omówienie, czym jest stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz, bo wybór trybu zależy m.in. od tego, czy między spadkobiercami istnieje spór.

Czy odcisk kciuka i obecność notariusza przesądzają o ważności testamentu?

Nie. Sam odcisk palca nie oznacza jeszcze nieważności testamentu, ale przy poważnej chorobie i braku możliwości komunikowania się może być istotnym sygnałem dowodowym. Jeżeli testament miał formę aktu notarialnego, notariusz powinien dochować wymogów wynikających z ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w tym zasad dotyczących odczytania aktu, upewnienia się co do woli osoby składającej oświadczenie i prawidłowego podpisania dokumentu.

To jednak nie wyłącza późniejszej kontroli sądowej. Jeżeli z dokumentacji medycznej i zeznań świadków będzie wynikało, że spadkodawca nie rozumiał znaczenia czynności, sąd może uznać testament za nieważny mimo udziału notariusza.

Kiedy wydziedziczenie dzieci jest skuteczne?

Wydziedziczenie nie może opierać się na ogólnym zarzucie, że dziecko „nie odwiedzało ojca”, jeżeli brak kontaktu wynikał z obiektywnych przeszkód albo z działań osób trzecich. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może wydziedziczyć zstępnego, małżonka lub rodzica tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku: Osobnym, ale powiązanym problemem jest wydziedziczenie rodzeństwa przyrodniego a zachowek.

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Co ważne, przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu – art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wskazana przyczyna jest pozorna, nieprawdziwa albo nie mieści się w art. 1008 Kodeksu cywilnego, wydziedziczenie jest bezskuteczne. Wtedy dziecko może dochodzić zachowku, nawet jeśli sam testament jako rozrządzenie majątkiem okaże się ważny.

Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim fałszywego uzasadnienia wydziedziczenia, warto porównać tę sytuację z materiałem o podważeniu nieprawdziwego powodu wydziedziczenia.

Jakie dowody są najważniejsze?

W praktyce sądowej najistotniejsze są:

• pełna dokumentacja medyczna spadkodawcy, zwłaszcza z okresu sporządzenia testamentu,
• dokumenty potwierdzające rozpoznania neurologiczne, psychiatryczne, otępienne, onkologiczne lub paliatywne,
• informacje o stosowanych lekach przeciwbólowych, uspokajających, nasennych i opioidowych,
• zeznania osób obecnych przy testatorze w tamtym czasie,
• korespondencja, nagrania, wiadomości i inne dowody pokazujące rzeczywiste relacje rodzinne,
• opinia biegłego sądowego, najczęściej psychiatry, neurologa lub zespołu biegłych.

Jeżeli dzieci były odsuwane od kontaktu z ojcem przez inne osoby, trzeba to wykazać konkretnie: próbami odwiedzin, wiadomościami, zeznaniami świadków, historią połączeń, korespondencją z rodziną albo personelem medycznym. To może mieć znaczenie zarówno dla oceny ważności testamentu, jak i dla wykazania bezskuteczności wydziedziczenia.

Jak wygląda droga sądowa?

Najczęściej spór pojawia się w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, prowadzonym przez sąd rejonowy właściwy dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy – art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W tym postępowaniu sąd bada, kto jest spadkobiercą i na jakiej podstawie dziedziczy.

Jeżeli ktoś powołuje się na testament, a inni uczestnicy twierdzą, że testament jest nieważny, należy wyraźnie zgłosić zarzut nieważności testamentu i wskazać dowody. Sąd może wtedy przeprowadzić postępowanie dowodowe, w tym dopuścić dowód z dokumentacji medycznej i opinii biegłego.

Nie ma osobnego „automatycznego” trybu, w którym sąd sam z siebie unieważnia testament. To uczestnicy muszą zgłosić konkretne twierdzenia i dowody. Jeżeli testament zostanie uznany za nieważny, dziedziczenie następuje z ustawy zgodnie z art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego.

Czy najpierw trzeba zakończyć spadek po jednej osobie, zanim ruszy sprawa po drugiej?

Co do zasady, jeśli dziedziczenie po drugiej zmarłej osobie zależy od tego, czy wcześniej skutecznie nabyła ona spadek po pierwszym zmarłym, kolejność postępowań rzeczywiście ma znaczenie. Nie wynika to jednak z bezwzględnego zakazu prowadzenia drugiej sprawy, lecz z praktycznej zależności między masami spadkowymi i kręgiem spadkobierców. Innymi słowy: najpierw trzeba ustalić, czy siostra rzeczywiście nabyła spadek po bracie, aby ocenić, co mogło wejść do jej własnego spadku.

Jeżeli więc testament po zmarłym zięciu zostanie skutecznie podważony, może się okazać, że siostra w ogóle nie nabyła tego majątku, a więc nie mogła go dalej przekazać w swoim testamencie prawnikowi.

Czy sąd może „przekazać majątek prawnikowi” tylko dlatego, że jest wskazany w testamencie?

Sąd nie „przekazuje majątku” według uznania. Sąd stwierdza jedynie, kto nabył spadek na podstawie testamentu albo ustawy. Jeżeli testament siostry był ważny i obejmował majątek, który rzeczywiście do niej należał, prawnik wskazany jako spadkobierca może dziedziczyć. Jeżeli jednak wcześniej okaże się, że siostra nie nabyła spadku po bracie, to ten majątek nie wchodzi do jej masy spadkowej.

Sama ocena zachowania prawnika jako nieetycznego nie wystarczy jeszcze do pominięcia testamentu. Potrzebna jest konkretna podstawa prawna i dowodowa: nieważność testamentu, bezskuteczność wydziedziczenia, ewentualnie inne okoliczności wpływające na dziedziczenie.

Terminy, o których trzeba pamiętać

Zgodnie z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 § 1 nie można się powoływać po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku.

Jeżeli chodzi o zachowek, roszczenia uprawnionego przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. To istotne wtedy, gdy testament okaże się ważny, ale wydziedziczenie będzie bezskuteczne.

Co praktycznie zrobić krok po kroku?

1. Ustalić, czy po zmarłym zostało już wszczęte postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.
2. Zabezpieczyć pełną dokumentację medyczną z okresu poprzedzającego sporządzenie testamentu i z samej daty jego sporządzenia.
3. Zebrać dowody na faktyczne relacje dzieci z ojcem oraz na ewentualne utrudnianie kontaktów przez osoby trzecie.
4. W postępowaniu spadkowym wyraźnie zakwestionować ważność testamentu z powołaniem na art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.
5. Niezależnie podnieść zarzut bezskuteczności wydziedziczenia na podstawie art. 1008 i 1009 Kodeksu cywilnego.
6. W razie potrzeby zgłosić wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale ostateczna ocena zawsze zależy od konkretnych dowodów i przebiegu postępowania.

FAQ

Czy testament notarialny da się podważyć?

Tak. Jeżeli zachodzi przesłanka z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego, testament notarialny również może zostać uznany za nieważny. W praktyce potrzebne są jednak mocne dowody.

Czy samo wydziedziczenie dzieci w testamencie pozbawia je wszystkich praw?

Nie. Wydziedziczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy opiera się na rzeczywistej przyczynie wskazanej w art. 1008 Kodeksu cywilnego i przyczyna ta została ujawniona w testamencie zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba od razu wnosić osobny pozew o unieważnienie testamentu?

Niekoniecznie. Zarzut nieważności testamentu można podnosić w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. To zależy od tego, na jakim etapie jest sprawa i jaki jest spór między uczestnikami.

Czy dzieci mogą dziedziczyć, jeśli testament okaże się nieważny?

Tak, wtedy co do zasady wchodzi w grę dziedziczenie ustawowe według art. 931 i nast. Kodeksu cywilnego. Dokładny udział zależy jednak od tego, kto jeszcze należy do kręgu spadkobierców ustawowych.

Czy zachowanie prawnika lub innej osoby bliskiej może mieć znaczenie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy da się wykazać wpływ na treść testamentu, wywarcie presji, izolowanie spadkodawcy albo okoliczności świadczące o braku swobody decyzji. Sama niechęć do tej osoby nie wystarczy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP.

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – ISAP.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2006 r., IV CSK 7/05 – dotyczący rozumienia stanu wyłączającego świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli.