Testament a spór o dom po mamie – czy można go podważyć?

Co decyduje o dziedziczeniu domu po mamie?

Jeżeli zmarła pozostawiła ważny testament, pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Wynika to z art. 926 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a dziedziczenie ustawowe następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może dziedziczyć.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, o czym stanowi art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego. Do spadku należą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, więc co do zasady zarówno dom rodzinny, jak i pole o powierzchni 2 ha tworzą jedną masę spadkową po tej samej osobie.

Jeżeli testament obejmował dom, trzeba najpierw ustalić jego dokładną treść. Duże znaczenie ma to, czy siostra została powołana do całego spadku, czy tylko zapisano jej konkretną nieruchomość. To nie jest to samo. W praktyce trzeba odróżnić:

• powołanie do spadku – art. 959 Kodeksu cywilnego,
• zapis zwykły – art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zapis windykacyjny – art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego, który jest skuteczny tylko wtedy, gdy został ustanowiony w testamencie notarialnym.

Jeżeli w testamencie własnoręcznym albo zwykłym testamencie notarialnym znalazło się sformułowanie typu „dom ma przypaść córce”, nie zawsze oznacza to automatycznie, że siostra staje się jedyną właścicielką domu z pominięciem działu spadku. Ocena zależy od całej treści testamentu i tego, czy z jego brzmienia wynika powołanie do całego spadku, do ułamkowej części spadku czy tylko zapis.

Czy ustna zmiana woli mamy unieważnia wcześniejszy testament?

Nie. Samo mówienie przez spadkodawcę, że chce zmienić swoją decyzję, nie powoduje odwołania ani zmiany testamentu. Sposoby odwołania testamentu określa art. 946 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może odwołać testament przez:

• sporządzenie nowego testamentu,
• zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność, z zamiarem odwołania,
• dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola jego odwołania.

Jeżeli więc mama jedynie zapowiadała zmianę testamentu, ale nie sporządziła nowego dokumentu i nie odwołała starego w sposób wskazany w art. 946 Kodeksu cywilnego, co do zasady nadal liczy się wcześniej sporządzony testament.

Wyjątkiem byłaby sytuacja, w której dałoby się wykazać, że późniejsze zachowanie zmarłej stanowiło skuteczne odwołanie testamentu w jednej z ustawowych form. To jednak wymaga konkretnych dowodów, a nie tylko relacji o samej zmianie zamiaru.

Kiedy można podważyć testament?

Podważenie testamentu jest możliwe, ale tylko z przyczyn wskazanych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby.

To oznacza, że samo przekonanie rodziny, iż zmarła „naprawdę chciała inaczej”, nie wystarcza. Trzeba wykazać jedną z ustawowych przesłanek nieważności. W praktyce pomocne bywają:

• dokumentacja medyczna,
• historia leczenia psychiatrycznego lub neurologicznego,
• zeznania świadków co do stanu świadomości lub nacisków,
• opinia biegłego, jeśli sąd uzna ją za potrzebną.

Termin na powoływanie się na nieważność testamentu wynika z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego. Na nieważność nie można się powoływać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym wypadku po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku.

W sporze o dom znaczenie może mieć także to, czy testament został sporządzony własnoręcznie zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli czy był napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i – najlepiej – opatrzony datą. Braki formalne nie zawsze unieważniają testament, ale w określonych sytuacjach mogą prowadzić do sporu o jego ważność.

Zobacz również:

spadek po sąsiedzie bez testamentu – czy można dochodzić woli zmarłego?

Jak wygląda postępowanie spadkowe dotyczące domu i pola?

Co do zasady nie trzeba wszczynać osobnej sprawy spadkowej dla domu i osobnej dla pola tylko dlatego, że są to dwa składniki majątku. Po tej samej osobie prowadzi się jedno postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządza jeden akt poświadczenia dziedziczenia, obejmujący całość spadku po danym zmarłym.

Sąd stwierdza nabycie spadku na podstawie art. 669 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Alternatywnie notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia zgodnie z art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, ale tylko wtedy, gdy nie ma sporu między zainteresowanymi i spełnione są ustawowe warunki.

W praktyce sprawa przebiega zwykle w dwóch krokach:

1. ustalenie, kto dziedziczy i w jakich udziałach – w sądzie albo u notariusza,
2. dział spadku – czyli rozdzielenie konkretnych składników majątku pomiędzy spadkobierców.

Jeżeli między spadkobiercami nie ma zgody, potrzebna może być sądowa sprawa spadkowa - przebieg i koszty. To właśnie na etapie działu spadku rozstrzyga się najczęściej, czy dom przypadnie jednej osobie ze spłatą dla pozostałych, czy nieruchomość zostanie sprzedana.

Czy rodzina ma prawo pierwokupu domu?

Co do zasady nie ma ustawowego, ogólnego prawa pierwokupu przysługującego rodzeństwu lub innym członkom rodziny tylko dlatego, że chodzi o dom po zmarłej. Prawo pierwokupu musi wynikać z przepisu szczególnego albo z umowy. Sam fakt pokrewieństwa takiego prawa nie tworzy.

Dlatego jeżeli siostra odziedziczy dom jako wyłączna właścicielka, będzie mogła go sprzedać. Pozostali członkowie rodziny nie nabywają automatycznie prawa pierwszeństwa zakupu. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby istniała szczególna podstawa prawna związana z konkretnym stanem faktycznym, np. współwłasnością lub odrębną umową.

Jeżeli jednak dom nie przypadnie siostrze od razu jako wyłączny składnik jej majątku, lecz wejdzie do wspólności majątku spadkowego między kilkoma spadkobiercami, wtedy sprzedaż udziału we współwłasności może rodzić inne skutki praktyczne. Nadal nie jest to jednak klasyczne „prawo pierwokupu domu dla rodziny” w rozumieniu ogólnym.

Jak zatrzymać dom w rodzinie?

Najczęściej stosowane rozwiązanie to dział spadku z przyznaniem nieruchomości jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty pozostałych. Podstawą jest art. 1035 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, a więc także art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego rzecz, która nie daje się podzielić, może być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana. Dla domu rodzinnego jest to rozwiązanie typowe.

Sąd, ustalając spłaty i dopłaty, może oznaczyć termin i sposób ich uiszczenia, a w razie potrzeby rozłożyć je na raty. Zgodnie z art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego terminy uiszczenia rat nie mogą łącznie przekraczać dziesięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych.

Jeżeli rodzina chce zachować dom, warto przygotować:

• realną propozycję spłaty siostry,
• wycenę nieruchomości, najlepiej opartą na operacie rzeczoznawcy,
• dowody zdolności finansowej osoby, która chce przejąć dom,
• projekt ugody lub zgodnego działu spadku.

Sprzedaż „poniżej wartości rynkowej” nie zawsze da się zablokować samym sprzeciwem rodziny. Jeżeli jednak dom nadal jest objęty wspólnością spadkową albo współwłasnością, zakres uprawnień siostry zależy od tego, jaki udział rzeczywiście jej przysługuje i na jakim etapie znajduje się sprawa.

Czy pole o powierzchni 2 ha wymaga osobnego postępowania?

Nie dlatego, że jest polem. Jeżeli pole należało do tej samej spadkodawczyni, wchodzi do tego samego spadku co dom. Może natomiast pojawić się potrzeba odrębnych czynności dotyczących późniejszego działu spadku, wpisów w księgach wieczystych albo oceny, czy nieruchomość ma charakter rolny i czy przy jej zbyciu zastosowanie mają przepisy szczególne.

W obecnym stanie prawnym nie ma już dawnych, szczególnych zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych obowiązujących przed laty w określonych okresach historycznych. Dla spadków otwartych obecnie stosuje się ogólne zasady prawa spadkowego, z uwzględnieniem tego, że obrót nieruchomościami rolnymi może podlegać odrębnym ograniczeniom wynikającym z ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego. To jednak dotyczy głównie późniejszego obrotu nieruchomością, a nie samego stwierdzenia nabycia spadku.

Jeżeli pole ma księgę wieczystą, warto od razu ustalić numer księgi i stan własności. Przy dziale spadku może być potrzebna odrębna wycena domu i odrębna wycena gruntu rolnego.

Zobacz również:

dziedziczenie gospodarstwa rolnego po 1991 r.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustalić, czy testament istnieje i jaka jest jego dokładna treść. Jeżeli został sporządzony notarialnie, można ustalić dane kancelarii; jeżeli własnoręcznie – trzeba zabezpieczyć oryginał.
2. Złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy albo rozważyć akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, jeśli nie ma sporu.
3. Ocenić, czy są podstawy do zakwestionowania testamentu na gruncie art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie tylko moralne zastrzeżenia do jego treści.
4. Zebrać dowody – dokumentację medyczną, świadków, informacje o okolicznościach sporządzenia testamentu.
5. Przygotować wariant działu spadku, jeśli celem rodziny jest zachowanie domu: wycena, źródło finansowania spłat, propozycja ugody.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy działają w praktyce przy różnych stanach faktycznych.

FAQ

Czy zeznania świadków wystarczą, aby unieważnić testament?

Nie zawsze. Zeznania świadków mogą być ważnym dowodem, ale same w sobie nie muszą wystarczyć. Sąd ocenia cały materiał dowodowy, a przy zarzucie braku świadomości często istotna jest także dokumentacja medyczna i opinia biegłego.

Czy siostra mieszkająca za granicą może sprzedać odziedziczony dom?

Tak, jeżeli rzeczywiście nabędzie do niego prawo własności. Samo miejsce zamieszkania za granicą nie pozbawia jej uprawnień właścicielskich. Kluczowe jest to, czy jest jedyną właścicielką, współwłaścicielką czy tylko osobą wskazaną w testamencie, którego skutki trzeba jeszcze ustalić.

Czy rodzeństwo ma pierwszeństwo kupna domu po rodzicach?

Nie ma takiej ogólnej zasady. Prawo pierwokupu musi wynikać z przepisu szczególnego albo z umowy. Samo pokrewieństwo nie daje automatycznego pierwszeństwa.

Czy trzeba robić dwie sprawy spadkowe – jedną o dom, drugą o pole?

Nie. Jeżeli oba składniki majątku należały do tej samej zmarłej osoby, wchodzą co do zasady do jednego spadku. Później można natomiast osobno wyceniać poszczególne nieruchomości przy dziale spadku.

Czy po testamencie można jeszcze żądać zachowku?

W wielu sytuacjach tak, ale zależy to od tego, kto został pominięty i jaki jest skład spadku. Podstawą są art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego. To jednak odrębne roszczenie niż podważanie testamentu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

4. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592