Spadek po sąsiedzie bez testamentu – czy można dochodzić jego woli?

Co można zrobić jeszcze za życia sąsiada?

Jeżeli sąsiad żyje, ale jest nieprzytomny i nie może świadomie sporządzić testamentu, Pani możliwości są bardzo ograniczone. Testament może sporządzić wyłącznie sam spadkodawca osobiście – nie da się tego zrobić przez pełnomocnika, co wynika z art. 944 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeżeli wcześniej nie sporządził ważnego testamentu, to po jego śmierci zastosowanie będą miały zasady dziedziczenia ustawowego z art. 931–935¹ Kodeksu cywilnego. Osoba niespokrewniona, która nie jest małżonkiem, krewnym ani przysposobionym, nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. W praktyce oznacza to, że bez ważnego testamentu nie nabędzie Pani spadku po sąsiedzie.

Jeżeli jednak sąsiad sporządził testament wcześniej – notarialny, własnoręczny albo szczególny – po jego śmierci będzie można dążyć do ujawnienia i wykonania tej woli.

Kiedy osoba niespokrewniona może dziedziczyć?

Osoba obca może dziedziczyć po zmarłym tylko wtedy, gdy została powołana do spadku w testamencie na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego. Samo wieloletnie pomaganie, bliska relacja, opieka czy ustne deklaracje zmarłego nie powodują jeszcze nabycia spadku.

W praktyce znaczenie mogą mieć zwłaszcza trzy formy testamentu:

W razie sporu najtrudniejsze są zwykle przypadki, w których zmarły jedynie mówił o swojej woli, ale nie sporządził ważnego testamentu albo nie da się tej treści udowodnić zgodnie z przepisami.

Czy rodzina może ukryć testament?

Prawo nie pozwala na swobodne „przemilczenie” testamentu. Zgodnie z art. 646 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego każdy, u kogo znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że wcześniej złoży go u notariusza.

Jeżeli osoba uchyla się od wykonania tego obowiązku, sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę na podstawie art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Dodatkowo, jeżeli przez zatajenie testamentu ktoś wyrządzi szkodę osobie uprawnionej, może odpowiadać odszkodowawczo na zasadach ogólnych z art. 415 Kodeksu cywilnego, a w określonych stanach faktycznych wchodzić mogą w grę także dalsze konsekwencje procesowe.

W praktyce problem polega nie na tym, że ukrycie testamentu jest legalne, lecz na tym, że trzeba jeszcze wykazać przed sądem, iż testament istniał albo że konkretna osoba go posiada.

Co zrobić po śmierci sąsiada?

Po śmierci sąsiada może Pani podjąć działania jako osoba zainteresowana wynikiem sprawy spadkowej. Podstawą udziału w takim postępowaniu jest art. 510 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania nieprocesowego.

Najczęściej należy złożyć do sądu rejonowego – sądu spadku – wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Właściwość sądu określa art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego: jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy tego miejsca w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku warto wskazać:

• datę śmierci spadkodawcy,
• znanych krewnych i potencjalnych spadkobierców ustawowych,
• informację, że zmarły deklarował sporządzenie testamentu albo powołanie Pani do określonych składników majątku,
• okoliczności, które mogą pomóc w odnalezieniu testamentu, np. miejsce przechowywania dokumentów, notariusza, świadków.

Jeżeli testament okaże się notarialny, można też ustalać, czy był zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów. Sam rejestr nie zawiera treści testamentu, ale pomaga ustalić, u którego notariusza dokument może się znajdować.

Czy można dochodzić „ustnej woli” zmarłego?

Samo przekonanie, że zmarły czegoś chciał, zwykle nie wystarczy. W prawie spadkowym decydują formalne reguły dotyczące testamentu. Jeżeli nie ma ważnego testamentu, dziedziczenie następuje z ustawy.

Wyjątek dotyczy testamentu ustnego z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy:

• istniała obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo
• szczególne okoliczności uniemożliwiały lub bardzo utrudniały sporządzenie testamentu zwykłego,
• a oświadczenie zostało złożone przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Następnie treść takiego testamentu musi zostać stwierdzona w sposób przewidziany w art. 952 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego. Jeśli te warunki nie zostały spełnione, powoływanie się na „ostatnią wolę” będzie zazwyczaj nieskuteczne.

Jakie dowody mogą mieć znaczenie?

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku lub w sporze o ważność testamentu przydatne mogą być:

• oryginał testamentu własnoręcznego,
• dane notariusza, który sporządzał testament notarialny,
• zeznania świadków co do sporządzenia testamentu ustnego,
• korespondencja zmarłego, w której wskazywał miejsce przechowywania testamentu,
• dokumentacja medyczna – jeżeli pojawi się spór o zdolność testowania, czyli o to, czy spadkodawca działał świadomie i swobodnie w rozumieniu art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zmarły doznał udaru, znaczenie może mieć to, kiedy dokładnie sporządzono testament oraz jaki był wówczas jego stan psychiczny i świadomość. Każdą taką sytuację ocenia się indywidualnie.

Opłaty i formalności

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku podlega stałej opłacie sądowej 100 zł na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego, co w praktyce daje łącznie 105 zł.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• akty stanu cywilnego spadkobierców ustawowych, jeżeli są potrzebne do wykazania pokrewieństwa,
• oryginał testamentu – jeśli został odnaleziony,
• dowód uiszczenia opłaty.

Jeżeli nie ma Pani aktu zgonu, sąd może wezwać do jego przedłożenia. Po śmierci spadkodawcy osoby mające interes prawny często są w stanie uzyskać niezbędne odpisy z urzędu stanu cywilnego, ale zakres uprawnień zależy od podstawy prawnej i okoliczności sprawy.

Jeżeli rodzina uzyska stwierdzenie nabycia spadku bez ujawnienia testamentu

Jeżeli sąd wcześniej stwierdzi nabycie spadku na podstawie ustawy, a później ujawni się testament, można żądać zmiany lub uchylenia wcześniejszego postanowienia. Podstawą jest art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala na przeprowadzenie postępowania w celu wykazania, że osoba wskazana w prawomocnym postanowieniu nie jest spadkobiercą albo że jej udział jest inny niż stwierdzony.

To bardzo ważny mechanizm ochronny w sytuacji, gdy testament został ujawniony dopiero po czasie. Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza relacja o woli zmarłego wystarczy – nadal trzeba wykazać istnienie i ważność testamentu.

Przykłady

Poniżej dwa typowe scenariusze pokazujące, kiedy osoba niespokrewniona ma realną szansę dochodzić praw po zmarłym, a kiedy sama relacja ze spadkodawcą nie wystarczy.