Czy partnerka ojca dziedziczy po nim w Niemczech?

Jakie prawo stosuje się do spadku po osobie mieszkającej w Niemczech?

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym najpierw trzeba ustalić nie obywatelstwo, ale prawo właściwe dla całego spadku. Obecnie podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Dlatego w praktyce sam fakt posiadania niemieckiego obywatelstwa nie jest dziś decydujący, jeśli centrum życia zmarłego rzeczywiście znajdowało się w Niemczech.

Wyjątek przewiduje art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012: spadkodawca może wybrać jako prawo właściwe prawo państwa, którego obywatelstwo posiadał w chwili dokonania wyboru albo w chwili śmierci. Taki wybór musi wynikać z rozrządzenia na wypadek śmierci, najczęściej z testamentu.

Jeżeli więc ojciec mieszkał na stałe w Niemczech, tam miał zwykły pobyt i nie zostawił testamentu z wyborem prawa, to najczęściej zastosowanie znajdzie prawo niemieckie.

Czy partnerka ojca dziedziczy ustawowo po nim w Niemczech?

Jeżeli chodzi o zwykły związek nieformalny, odpowiedź co do zasady brzmi: nie. Niemieckie dziedziczenie ustawowe opiera się przede wszystkim na pokrewieństwie oraz na małżeństwie.

Dzieci zmarłego dziedziczą z mocy ustawy na podstawie § 1924 ust. 1 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), który zalicza zstępnych spadkodawcy do spadkobierców pierwszego porządku (Erben erster Ordnung). Z kolei małżonek dziedziczy na podstawie § 1931 BGB. Natomiast partnerka pozostająca jedynie w konkubinacie nie jest ani krewną, ani małżonkiem, więc nie należy do kręgu ustawowych spadkobierców.

To oznacza, że jeśli ojciec nie był ponownie żonaty, nie pozostawił testamentu ani umowy spadkowej, a po jego śmierci żyją dzieci, to partnerka nie dziedziczy ustawowo żadnej części spadku.

Podobnie nie przysługuje jej zachowek. W prawie niemieckim roszczenie o zachowek wynika z § 2303 BGB i co do zasady należy do zstępnych, małżonka oraz – w określonych sytuacjach – rodziców spadkodawcy, jeśli zostali pominięci w rozrządzeniu na wypadek śmierci. Zwykła partnerka życiowa nie mieści się w tym katalogu.

Kto dziedziczy po ojcu, jeśli nie zostawił testamentu?

Jeżeli zmarły pozostawił dwoje dzieci i nie miał małżonka, to dzieci dziedziczą jako spadkobiercy pierwszego porządku na podstawie § 1924 ust. 4 BGB – co do zasady w częściach równych. W opisanej sytuacji każde z dzieci otrzymuje więc po 1/2 spadku.

Zasada jest prosta: krewni bliższego porządku wyłączają dalszych krewnych. Wynika to z § 1930 BGB. Jeżeli są dzieci, to nie dziedziczą już rodzice, rodzeństwo czy dalsi krewni.

Jeżeli jedno z dzieci nie dożyło otwarcia spadku, w jego miejsce mogą wejść jego zstępni według zasad przewidzianych w § 1924 ust. 2 i 3 BGB.

Czy zarejestrowany partner ma takie same prawa jak małżonek?

To zależy od tego, o jakim związku mówimy. W Niemczech znaczenie prawne ma przede wszystkim małżeństwo. Historycznie funkcjonowały także zarejestrowane związki partnerskie tej samej płci; ich skutki w wielu obszarach były zbliżone do małżeństwa. Natomiast zwykłe wspólne pożycie bez formalizacji nie daje prawa do dziedziczenia ustawowego.

Jeżeli w konkretnym stanie faktycznym pojawia się pytanie, czy relacja była formalnie zarejestrowana, trzeba to sprawdzić w dokumentach. Samo określenie „partnerka ojca” albo „konkubina” zwykle oznacza jednak brak małżeństwa i brak prawa do dziedziczenia ustawowego.

W tym kontekście może być pomocny materiał o tym, jakie są prawa konkubenta w Niemczech.

Czy partnerka może mimo wszystko zgłaszać jakieś roszczenia?

Tak, ale trzeba odróżnić dziedziczenie od roszczeń majątkowych przeciwko spadkowi albo spadkobiercom. To są dwie różne kwestie.

Partnerka może twierdzić na przykład, że:

• była współwłaścicielką określonego składnika majątku, więc dana rzecz w całości nie należała do spadku,
• pożyczyła zmarłemu pieniądze, co tworzy wierzytelność przeciwko spadkowi,
• finansowała remont, budowę albo zakup i może dochodzić rozliczeń z tytułu nakładów,
• na jej rzecz ustanowiono określone prawo umowne, np. udział, użytkowanie albo roszczenie zwrotne.

Takie żądania nie wynikają jednak z prawa spadkowego jako takiego, lecz z odrębnych stosunków cywilnoprawnych i zawsze zależą od dowodów: przelewów, umów, korespondencji, wpisów w księgach, rachunków, dokumentów bankowych lub rejestracyjnych.

Jaki sąd jest właściwy i jak załatwia się sprawę spadkową?

Zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012, do orzekania w sprawach dotyczących ogółu spadku właściwe są co do zasady sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jeżeli ojciec mieszkał na stałe w Niemczech, sprawę najczęściej prowadzi sąd niemiecki.

W praktyce w Niemczech sprawy spadkowe prowadzi zwykle Nachlassgericht, czyli sąd spadku właściwy dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. To tam składa się m.in. wnioski związane z potwierdzeniem praw spadkowych.

W zależności od potrzeb spadkobiercy mogą występować o niemieckie poświadczenie spadkowe albo – przy sprawach transgranicznych – o europejskie poświadczenie spadkowe. Instytucję tę regulują art. 62–73 rozporządzenia nr 650/2012.

Jeżeli w skład spadku wchodzą także składniki majątku w Polsce, dokument potwierdzający status spadkobiercy może być potrzebny również wobec polskich banków, sądów czy urzędów.

Na co jeszcze uważać w praktyce?

W podobnych sprawach problemem nie jest samo ustalenie, że partnerka nie dziedziczy, lecz ustalenie:

• czy rzeczywiście nie istnieje testament lub umowa spadkowa,
• gdzie znajdowało się miejsce zwykłego pobytu zmarłego,
• czy zmarły nie dokonał wyboru prawa ojczystego zgodnie z art. 22 rozporządzenia nr 650/2012,
• jakie składniki majątku należały wyłącznie do zmarłego, a jakie były wspólne lub cudze,
• czy istnieją długi spadkowe i inne roszczenia obciążające spadek.

Jeżeli między dziećmi a partnerką istnieje spór o rachunki, nieruchomość, samochód, wyposażenie domu albo wspólne konto, trzeba osobno zbadać tytuł prawny do każdej z tych rzeczy.

Wniosek dla opisanej sytuacji

Jeżeli ojciec mieszkał na stałe w Niemczech, nie był ponownie żonaty, nie zostawił testamentu ani umowy spadkowej, a po jego śmierci pozostało dwoje dzieci, to przy zastosowaniu prawa niemieckiego dzieci dziedziczą po 1/2 spadku na podstawie § 1924 BGB.

Partnerka ojca jako konkubina nie dziedziczy ustawowo po nim i co do zasady nie ma także prawa do zachowku z § 2303 BGB. Może natomiast próbować wykazywać własne prawa majątkowe do konkretnych rzeczy albo własne wierzytelności wobec spadku – ale to wymaga odrębnego udowodnienia.

FAQ

Czy konkubina dziedziczy po partnerze w Niemczech bez testamentu?

Nie, zwykła partnerka żyjąca w nieformalnym związku nie jest ustawowym spadkobiercą według prawa niemieckiego. Dziedziczą krewni oraz małżonek, a nie konkubent.

Czy partnerka może dostać zachowek po zmarłym?

Co do zasady nie. Roszczenie o zachowek z § 2303 BGB przysługuje tylko osobom wskazanym w ustawie, a konkubina do tego kręgu nie należy.

Czy obywatelstwo niemieckie ojca samo przesądza o prawie właściwym?

Nie zawsze. Dziś kluczowe jest przede wszystkim miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, chyba że skutecznie wybrał on prawo ojczyste na podstawie art. 22 tego rozporządzenia.

Czy dzieci dziedziczą po równo?

Tak, jeżeli są jedynymi spadkobiercami pierwszego porządku i brak małżonka zmarłego. Wtedy każde dziecko dziedziczy równy udział na podstawie § 1924 ust. 4 BGB.

Czy sprawę trzeba prowadzić w Niemczech?

Najczęściej tak, jeśli zmarły miał tam miejsce zwykłego pobytu. Właściwość sądów państwa miejsca zwykłego pobytu wynika z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego – art. 4, art. 21, art. 22, art. 62–73.
• Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) – § 1924, § 1930, § 1931, § 2303.