Odszkodowanie za roboty przymusowe w Niemczech dla spadkobiercy

Czy spadkobierca może dziś uzyskać odszkodowanie za roboty przymusowe w Niemczech?

W opisanej sytuacji odpowiedź jest niestety negatywna. Jeżeli osoba wywieziona na roboty przymusowe zmarła w 1988 r. i za życia nie uzyskała decyzji ani konkretnego prawa do wypłaty, spadkobierca nie ma obecnie skutecznej podstawy do uzyskania nowego świadczenia za jej pracę przymusową w III Rzeszy.

Trzeba przy tym odróżnić trzy pojęcia: reparacje wojenne między państwami, indywidualne świadczenia wypłacane dawnym ofiarom nazizmu oraz dziedziczenie roszczeń po zmarłym. Reparacje są sprawą relacji międzypaństwowych. Świadczenia dla byłych robotników przymusowych były realizowane w szczególnych, jednorazowych programach. Dziedziczeniu podlega natomiast tylko takie prawo majątkowe, które istniało w majątku zmarłego w chwili jego śmierci i nie było ściśle związane z jego osobą.

Program Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie

Pierwszy istotny program wypłat wynikał z polsko-niemieckich ustaleń z początku lat 90. Rząd RFN przekazał środki na pomoc szczególnie poszkodowanym ofiarom prześladowań nazistowskich, a w Polsce wypłaty prowadziła Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”.

Do ubiegania się o pomoc z tego programu uprawnione były zasadniczo osoby żyjące 8 stycznia 1992 r. i należące do określonych kategorii ofiar, m.in. osoby deportowane do pracy przymusowej na rzecz Trzeciej Rzeszy na okres co najmniej 6 miesięcy. Fundacja wskazuje, że wypłacane świadczenia nie były odszkodowaniem w sensie cywilnym, lecz symboliczną pomocą humanitarną.

Jeżeli więc osoba poszkodowana zmarła przed 8 stycznia 1992 r., nie nabyła prawa do tej formy pomocy. Spadkobierca nie może odziedziczyć prawa, które w chwili śmierci spadkodawcy jeszcze nie istniało.

Fundacja „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” i daty graniczne

Drugim programem były wypłaty ze środków niemieckiej Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (EVZ), utworzonej na podstawie niemieckiej ustawy federalnej z 2000 r. W Polsce wypłaty prowadziła Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” jako organizacja partnerska.

Ustawa EVZ przewidywała świadczenia m.in. dla osób deportowanych do pracy przymusowej w przedsiębiorstwach, instytucjach publicznych, rolnictwie lub gospodarstwach domowych, jeżeli spełniały ustawowe warunki. Sam status jeńca wojennego nie wystarczał, ale przymusowa praca wykonywana w warunkach objętych ustawą mogła mieć znaczenie.

Dla spadkobierców kluczowy był § 13 ustawy EVZ. Świadczenie było zasadniczo osobiste i należało się osobie uprawnionej. Następcy prawni mogli wystąpić o wypłatę wtedy, gdy osoba uprawniona zmarła po 15 lutego 1999 r. W pierwszej kolejności uprawnieni byli małżonek i dzieci, a dopiero w dalszej kolejności wnuki, rodzeństwo albo spadkobiercy testamentowi.

Równie ważne są terminy. Zgodnie z § 14 ustawy EVZ wnioski należało złożyć do 31 grudnia 2001 r., a uprawnienia wygasały co do zasady 30 września 2006 r. Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie podaje, że wypłaty świadczeń niemieckich zakończono 30 września 2006 r.

Dlaczego roszczenie nie przeszło na córkę albo wnuki?

Zgodnie z art. 922 Kodeksu cywilnego do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, ale tylko te, które istnieją w chwili jego śmierci i nie są ściśle związane z osobą zmarłego. Jeżeli dziadek zmarł w 1988 r., nie mógł nabyć świadczenia z programu uruchomionego później, bo w dacie jego śmierci takie prawo nie istniało.

Dlatego mama jako spadkobierczyni nie mogła odziedziczyć roszczenia o takie odszkodowanie. Inaczej mogłaby wyglądać tylko sytuacja, w której osoba poszkodowana żyła w datach granicznych, złożyła wniosek albo spełniła warunki ustawowe, a następnie zmarła przed wypłatą. Wtedy trzeba badać konkretną decyzję, dokumenty fundacji, datę śmierci i krąg osób uprawnionych.

W sprawach z elementem niemieckim znaczenie może mieć również dziedziczenie roszczeń po osobie, która miała majątek, miejsce pobytu albo niedokończone sprawy za granicą. Nie zmienia to jednak zasad dotyczących programów świadczeń za pracę przymusową, jeżeli poszkodowany zmarł przed wymaganymi datami.

Czy można pozwać niemieckie państwo albo dawny zakład pracy?

W praktyce taka droga jest obecnie skrajnie ograniczona. Ustawa EVZ miała charakter kompleksowego mechanizmu rozliczenia świadczeń dla byłych robotników przymusowych i przewidywała wyłączenie dalszych roszczeń związanych z krzywdami narodowosocjalistycznymi w zakresie objętym ustawą. Dotyczyło to także roszczeń wobec niemieckich przedsiębiorstw, które korzystały z pracy przymusowej.

Nie oznacza to, że każdy historyczny problem rodzinny jest z góry zamknięty. Czasem dokumenty mogą być potrzebne do potwierdzenia losów wojennych, sporządzenia wniosku archiwalnego, ustalenia obywatelstwa, ustalenia przebiegu zatrudnienia, spraw emerytalnych lub rodzinnych. Nie jest to jednak to samo co nowe roszczenie o odszkodowanie za roboty przymusowe.

Uprawnienia kombatanckie i rodzinne

W Polsce obowiązuje ustawa z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Przepisy te mogą mieć znaczenie dla osób, które same były kombatantami albo ofiarami określonych represji. W niektórych sytuacjach określone świadczenia lub uprawnienia przysługują także członkom rodzin, np. po kombatantach będących inwalidami wojennymi lub wojskowymi, ale są to uprawnienia ustawowe, a nie dziedziczone odszkodowanie za roboty przymusowe.

Jeżeli osoba poszkodowana zmarła wiele lat temu, trzeba odróżnić dwie sprawy: niewypłacone świadczenie już przyznane za życia oraz samo oczekiwanie, że spadkobiercy uzyskają nowe świadczenie. Pierwsza sytuacja wymaga analizy dokumentów i decyzji. Druga, przy braku spełnienia dat granicznych, nie daje obecnie realnej podstawy do wypłaty.

Co warto zrobić z posiadanymi dokumentami?

Oryginalne dokumenty potwierdzające pobyt na robotach przymusowych nadal mają dużą wartość dowodową i historyczną. Warto je uporządkować, zeskanować, zabezpieczyć i sprawdzić, czy nie zawierają informacji przydatnych w innych sprawach rodzinnych lub urzędowych.

• sprawdź datę śmierci osoby poszkodowanej i porównaj ją z datami 8 stycznia 1992 r. oraz 16 lutego 1999 r.,
• ustal, czy kiedykolwiek składano wniosek do Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” albo do innej organizacji partnerskiej,
• poszukaj decyzji, korespondencji, przekazów bankowych, potwierdzeń wypłat i numerów spraw,
• zachowaj oryginały, a do korespondencji używaj kopii lub skanów,
• jeżeli sprawa dotyczy innych świadczeń, np. renty rodzinnej, emerytury, dodatku albo dokumentów zagranicznych, przeanalizuj ją oddzielnie.

Jeżeli problem dotyczy nie odszkodowania wojennego, lecz innych praw po członku rodziny, pomocne może być osobne sprawdzenie zasad dotyczących świadczeń z Niemiec, bo tam znaczenie mają inne przepisy i inne instytucje.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie osoby, która była wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec, ale zmarła w 1988 r. i nigdy nie uzyskała świadczenia, brak jest obecnie realnej drogi prawnej do uzyskania przez spadkobierców nowej wypłaty z dawnych programów odszkodowawczych lub humanitarnych. Kluczowe znaczenie mają daty: 8 stycznia 1992 r., 16 lutego 1999 r., 31 grudnia 2001 r. i 30 września 2006 r.

Nie oznacza to, że dokumenty rodzinne są bezwartościowe. Mogą pomóc w ustaleniu historii rodziny, w sprawach archiwalnych, weryfikacji ewentualnych dawnych decyzji albo w innych postępowaniach dotyczących świadczeń. Sam fakt posiadania dokumentów o pracy przymusowej nie wystarczy jednak do wznowienia zakończonych programów wypłat.

Źródła

1. Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie, „Historia wypłat świadczeń” – fpnp.pl.

2. Gesetz zur Errichtung einer Stiftung „Erinnerung, Verantwortung und Zukunft” – gesetze-im-internet.de.

3. Foundation EVZ, Law on the Creation of the EVZ Foundation – stiftung-evz.de.

4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 922 – Dziennik Ustaw 2025 poz. 1071.

5. Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego – eli.gov.pl.