Nadpłata alimentów i potrącanie z bieżących wpłat

Czy nadpłata alimentów może być potrącana z bieżących wpłat?

Co do zasady nie. Nawet jeżeli po wyroku sądu II instancji okazało się, że za wcześniejszy okres zapłacono alimenty w kwocie wyższej niż ostatecznie należna, nie oznacza to automatycznie prawa do jednostronnego pomniejszania aktualnych rat.

Ogólne zasady potrącenia wynikają z art. 498 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten pozwala potrącić dwie wierzytelności, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, a przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Samo potrącenie następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie, o czym stanowi art. 499 Kodeksu cywilnego.

W sprawach alimentacyjnych decydujące znaczenie ma jednak art. 505 pkt 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania. Alimenty są właśnie świadczeniem służącym utrzymaniu osoby uprawnionej. Podstawę obowiązku alimentacyjnego określa art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a w przypadku dziecka art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, co wynika z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Oznacza to, że bieżąca rata alimentacyjna powinna zostać zapłacona w pełnej wysokości wynikającej z aktualnego tytułu wykonawczego, ugody albo orzeczenia zabezpieczającego. Nadpłata za poprzedni okres może być odrębnym roszczeniem, ale nie powinna być samodzielnie rozliczana przez potrącenie z rat przeznaczonych na bieżące utrzymanie uprawnionego.

Dlaczego alimentów nie można potrącić z nadpłaty?

Zakaz z art. 505 pkt 2 Kodeksu cywilnego ma chronić osobę uprawnioną do alimentów przed utratą środków potrzebnych na bieżące utrzymanie. W praktyce najczęściej chodzi o dziecko, ale zasada może dotyczyć także alimentów na małżonka, byłego małżonka, rodzica albo inną osobę uprawnioną na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Takie stanowisko potwierdza orzecznictwo. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 21 maja 2014 r., sygn. akt I ACa 1486/13, wskazano, że umorzenie przez potrącenie jest wyłączone w stosunku do wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania, a do tej kategorii należą wierzytelności alimentacyjne wynikające między innymi z art. 27 oraz art. 128 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podobnie Sąd Okręgowy w Gdańsku w wyroku z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt III Ca 432/12, przyjął, że z istoty należności alimentacyjnych wynika ich przeznaczenie na bieżące potrzeby osoby uprawnionej, dlatego nawet w razie nadpłacenia alimentów nie mogą one zostać umorzone przez potrącenie.

Co grozi za samodzielne pomniejszanie bieżących alimentów?

Jeżeli zobowiązany zapłaci bieżące alimenty w kwocie niższej niż wynikająca z aktualnego tytułu, po stronie uprawnionego może powstać zaległość alimentacyjna. Od niezapłaconej w terminie kwoty mogą być naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego.

Uprawniony może też skierować sprawę do komornika, jeżeli dysponuje tytułem wykonawczym. W sprawach alimentacyjnych egzekucja jest dla wierzyciela szczególnie chroniona, a zaległości alimentacyjne mogą prowadzić do dodatkowych konsekwencji praktycznych, takich jak zajęcie wynagrodzenia, rachunku bankowego albo zwrotu podatku.

W skrajnych sytuacjach długotrwałe niepłacenie alimentów może rodzić odpowiedzialność karną. Art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny penalizuje uchylanie się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą albo inną umową, jeżeli łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Jeżeli naraża to uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, zastosowanie może mieć art. 209 § 1a Kodeksu karnego.

Kiedy można dochodzić zwrotu nadpłaconych alimentów?

Trzeba odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza występuje wtedy, gdy prawomocny wyrok albo inne orzeczenie wprost zasądza od uprawnionego zwrot konkretnej kwoty nadpłaty. W takim przypadku zobowiązany ma odrębny tytuł do żądania zapłaty. Jeżeli dłużnik nie płaci dobrowolnie, można wystąpić o klauzulę wykonalności i skierować sprawę do egzekucji, zamiast pomniejszać bieżące alimenty.

Druga sytuacja zachodzi wtedy, gdy sąd odwoławczy zmienił wyrok i obniżył alimenty za wcześniejszy okres, ale nie zasądził zwrotu określonej kwoty. Wtedy roszczenie o zwrot trzeba oceniać według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu i nienależnym świadczeniu. Podstawą mogą być art. 405 Kodeksu cywilnego oraz art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Świadczenie jest nienależne między innymi wtedy, gdy ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany albo podstawa świadczenia odpadła.

Nie każda nadpłata będzie jednak skutecznie odzyskiwalna. Art. 409 Kodeksu cywilnego przewiduje, że obowiązek wydania korzyści albo zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. W sprawach alimentacyjnych ten argument pojawia się często, ponieważ świadczenia są zwykle przeznaczane na bieżące utrzymanie. Powiązaną kwestią jest to, czy przy nadpłacie można wstrzymać bieżące alimenty.

Dodatkowo art. 411 Kodeksu cywilnego wskazuje przypadki, w których nie można żądać zwrotu świadczenia. Szczególnie istotny jest art. 411 pkt 1 Kodeksu cywilnego: nie można żądać zwrotu, jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie był zobowiązany, chyba że świadczenie zostało spełnione z zastrzeżeniem zwrotu, w celu uniknięcia przymusu albo w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Znaczenie może mieć także art. 411 pkt 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli spełnienie świadczenia czyniło zadość zasadom współżycia społecznego.

Nadpłata po apelacji albo po zabezpieczeniu alimentów

Do nadpłaty często dochodzi po apelacji. Wyrok alimentacyjny sądu I instancji może być wykonalny jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy. Art. 333 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje nadanie wyrokowi zasądzającemu alimenty rygoru natychmiastowej wykonalności co do rat płatnych po dniu wniesienia powództwa, a co do rat płatnych przed wniesieniem powództwa za okres nie dłuższy niż 3 miesiące.

Podobny problem może powstać przy zabezpieczeniu alimentów. Zgodnie z art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia, a art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala w sprawach o alimenty zobowiązać obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej.

Jeżeli następnie sąd II instancji obniży alimenty, może powstać pytanie o rozliczenie wcześniejszych wpłat. Sam fakt, że płatności były dokonywane na podstawie wykonalnego orzeczenia albo zabezpieczenia, może mieć znaczenie przy ocenie, czy były spełnione dobrowolnie, czy w celu uniknięcia przymusu w rozumieniu art. 411 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Wymaga to jednak oceny dokumentów i dat płatności.

Więcej o rozliczeniach po zmianie wyroku można przeczytać w materiale dotyczącym sytuacji, gdy pojawia się wyrównanie po apelacji.

Czy wezwanie do zapłaty wystarczy?

Wezwanie do zapłaty jest dobrym pierwszym krokiem, ale samo w sobie nie zastępuje wyroku ani ugody. W wezwaniu warto wskazać: kwotę nadpłaty, okres, z którego wynika, daty i wysokość wpłat, podstawę obliczeń oraz termin dobrowolnego zwrotu. Dobrze jest dołączyć kopię orzeczenia sądu II instancji oraz zestawienie przelewów.

Jeżeli druga strona nie odpowiada, dalsze działanie zależy od tego, czy ma się już tytuł wykonawczy. Jeżeli tak, można rozważyć egzekucję. Jeżeli nie, konieczny może być pozew o zapłatę. W pozwie trzeba wykazać nie tylko wysokość nadpłaty, lecz także to, że po stronie uprawnionego nadal istnieje wzbogacenie albo że powinien on liczyć się z obowiązkiem zwrotu, co wynika z art. 409 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie roszczenia o zwrot nadpłaty

Roszczenie o zwrot nadpłaconych alimentów może się przedawnić. Jeżeli chodzi o roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, zastosowanie ma co do zasady art. 118 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Jeżeli natomiast zwrot nadpłaty został już prawomocnie zasądzony wyrokiem, znaczenie ma art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu przedawnia się co do zasady z upływem 6 lat, natomiast roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawnia się z upływem 3 lat.

Przy starszych nadpłatach, zwłaszcza z lat 2012-2014, trzeba bardzo dokładnie sprawdzić datę wymagalności roszczenia, datę prawomocności orzeczenia oraz to, czy bieg przedawnienia został przerwany, na przykład przez wniesienie pozwu albo wszczęcie egzekucji. Przerwanie biegu przedawnienia reguluje art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Podsumowanie

Nadpłata alimentów nie daje automatycznego prawa do obniżenia bieżących rat. Zakaz potrącenia wynika wprost z art. 505 pkt 2 Kodeksu cywilnego i ma chronić bieżące utrzymanie osoby uprawnionej. Jeżeli nadpłata została potwierdzona w prawomocnym orzeczeniu, należy dochodzić jej jako odrębnego roszczenia. Jeżeli orzeczenie nie zasądza zwrotu, trzeba rozważyć pozew o zapłatę i ocenić przesłanki z art. 405, art. 409, art. 410 oraz art. 411 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Art. 498 § 1, art. 499, art. 505 pkt 2, art. 405, art. 409, art. 410 § 1 i § 2, art. 411, art. 481 § 1, art. 118, art. 123 § 1 oraz art. 125 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 128, art. 133 § 1 oraz art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 333 § 1 pkt 1, art. 730 § 1, art. 753 § 1 oraz art. 776 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 209 § 1 i § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 21 maja 2014 r., sygn. akt I ACa 1486/13.
• Wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt III Ca 432/12.