Podejrzenie podrobienia testamentu

Kiedy testament napisany przez inną osobę jest nieważny?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma forma testamentu. Zgodnie z art. 949 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadkodawca może sporządzić testament własnoręczny w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Wymóg własnoręcznego napisania dotyczy całej treści testamentu, a nie tylko podpisu.

Jeżeli więc brat napisał treść testamentu własną ręką, a matka jedynie podpisała dokument, taki dokument nie spełnia wymogu z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Skutek określa art. 958 Kodeksu cywilnego: testament sporządzony z naruszeniem przepisów rozdziału o formie testamentu jest nieważny, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Nie wystarczy argument, że spadkodawczyni nie mogła już pisać. Jeżeli osoba nie może sporządzić testamentu własnoręcznego, Kodeks cywilny przewiduje inne formy testamentu, np. testament notarialny z art. 950 Kodeksu cywilnego albo testament allograficzny z art. 951 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli oświadczenie ostatniej woli złożone ustnie wobec określonej osoby urzędowej i dwóch świadków. W wyjątkowych okolicznościach możliwy jest także testament ustny z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo szczególne okoliczności uniemożliwiają lub bardzo utrudniają zachowanie zwykłej formy testamentu.

Jak podważyć podejrzany testament w sprawie spadkowej?

Najczęściej zarzuty dotyczące testamentu zgłasza się w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Podstawą takiego postępowania są art. 669 i następne ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. Oznacza to, że sąd powinien ocenić także ważność testamentu, jeżeli od jego ważności zależy krąg spadkobierców.

Jeżeli sprawa dopiero się toczy, należy złożyć pismo procesowe, w którym trzeba jednoznacznie wskazać, że kwestionuje się ważność testamentu. W piśmie warto podać, czy zarzut dotyczy formy testamentu, autentyczności podpisu, stanu świadomości spadkodawcy, nacisku ze strony innych osób czy kilku tych kwestii naraz.

Jeżeli prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku zostało już wydane, podstawą do ponownego badania sprawy może być art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala żądać uchylenia lub zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, jeżeli osoba wskazana w postanowieniu jako spadkobierca nim nie jest albo jej udział jest inny. Trzeba jednak uważać na ograniczenia z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego: uczestnik wcześniejszego postępowania może powoływać tylko takie podstawy, których nie mógł powołać w tamtym postępowaniu, a wniosek powinien złożyć przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał taką możliwość.

Jeżeli między spadkobiercami jest spór co do ważności testamentu, notarialny akt poświadczenia dziedziczenia zwykle nie będzie możliwy, bo notariusz może sporządzić taki akt tylko przy zgodnym stanowisku osób zainteresowanych i braku wątpliwości co do podstaw dziedziczenia. W praktyce sporna sprawa powinna trafić do sądu.

Jakie dowody warto zgłosić?

W sprawie o ważność testamentu nie wystarczy samo stwierdzenie, że podpis wygląda podejrzanie. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Z kolei art. 232 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego nakłada na strony obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

W praktyce warto zgłosić wniosek o zobowiązanie osoby, która przedłożyła testament, do złożenia oryginału dokumentu. Badanie kopii testamentu ma ograniczoną wartość, zwłaszcza gdy zarzut dotyczy autentyczności podpisu lub dopisków.

Jeżeli kwestionowany jest podpis, istotny będzie wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu badania pisma ręcznego i dokumentów. Biegły porównuje podpis z materiałem porównawczym, np. wcześniejszymi podpisami na aktach notarialnych, dokumentach urzędowych, umowach, korespondencji, dokumentacji bankowej lub medycznej.

Jeżeli zarzut dotyczy tego, że matka nie mogła świadomie albo swobodnie podjąć decyzji, podstawą prawną jest art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Wtedy znaczenie mogą mieć dokumentacja medyczna, zeznania świadków, opinia biegłego lekarza odpowiedniej specjalności, a czasem także opinia psychiatryczna lub neurologiczna sporządzana na podstawie akt.

Nieważność testamentu z powodu wad oświadczenia woli

Odrębną podstawą nieważności są wady oświadczenia woli spadkodawcy. Zgodnie z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli – art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści – art. 945 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego,
• pod wpływem groźby – art. 945 § 1 pkt 3 Kodeksu cywilnego.

Na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego nie można powołać się po upływie terminów określonych w art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego: po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego.

Te terminy dotyczą wad oświadczenia woli z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Inaczej ocenia się zarzut naruszenia formy testamentu, np. brak własnoręcznego napisania treści testamentu przez spadkodawcę. Taki zarzut opiera się na art. 949 § 1 i art. 958 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak zapadło już prawomocne postanowienie spadkowe, praktyczne znaczenie mogą mieć ograniczenia z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co z wcześniejszymi testamentami?

Zgodnie z art. 946 Kodeksu cywilnego odwołanie testamentu może nastąpić przez sporządzenie nowego testamentu, zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność, albo przez dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień. Zgodnie z art. 947 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament i nie zaznaczył w nim, że odwołuje poprzedni, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

Jeżeli ostatni dokument okaże się nieważny jako testament, bo nie został sporządzony w formie wymaganej przez art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, to co do zasady nie wywoła skutku w postaci ważnego odwołania wcześniejszego testamentu. Sąd powinien wtedy zbadać wcześniejsze testamenty, zwłaszcza testamenty notarialne sporządzone na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że wcześniejszy testament zawsze będzie podstawą dziedziczenia. Sąd musi ustalić, czy wcześniejszy testament nie został skutecznie odwołany w inny sposób, czy nie istnieje jeszcze inny ważny testament oraz czy nie zachodzą podstawy nieważności wcześniejszego testamentu.

Czy warto składać zawiadomienie o przestępstwie?

Jeżeli istnieje realne podejrzenie, że podpis spadkodawcy został podrobiony albo ktoś posłużył się podrobionym testamentem, w grę może wchodzić art. 270 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten penalizuje podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia go za autentyczny oraz użycie takiego dokumentu jako autentycznego.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć do prokuratury albo Policji. Społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu wynika z art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Postępowanie karne nie zastępuje jednak postępowania spadkowego. O tym, kto dziedziczy, rozstrzyga sąd spadku w postępowaniu cywilnym.

FAQ

Czy testament napisany przez dziecko spadkodawcy i podpisany przez rodzica jest ważny?

Jako testament własnoręczny nie jest ważny, ponieważ art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego wymaga, aby spadkodawca napisał cały testament własnoręcznie. Sam podpis nie wystarcza.

Czy brak daty zawsze unieważnia testament własnoręczny?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego brak daty nie powoduje nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, treści testamentu lub wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Czy sąd sam bada ważność testamentu?

Tak, w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, co wynika z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce warto jednak wyraźnie zgłosić zarzuty i wskazać dowody, bo to uczestnicy najlepiej znają okoliczności sprawy.

Czy trzeba powołać biegłego, jeśli brat przyznaje, że napisał testament?

Jeżeli brat przyznaje, że to on napisał treść dokumentu, zarzut naruszenia art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego może wynikać już z samego tego faktu. Opinia biegłego może być jednak potrzebna, jeżeli spór dotyczy autentyczności podpisu, dopisków albo tego, kto faktycznie sporządził dokument.

Czy po unieważnieniu ostatniego testamentu obowiązuje poprzedni testament notarialny?

Co do zasady sąd powinien zbadać wcześniejszy testament. Jeżeli jest ważny i nie został skutecznie odwołany w inny sposób, może być podstawą dziedziczenia. Wynika to z zasad odwołania testamentu określonych w art. 946 i art. 947 Kodeksu cywilnego.

Czy można jednocześnie prowadzić sprawę spadkową i karną?

Tak. Sprawa karna może dotyczyć podrobienia lub użycia podrobionego dokumentu na podstawie art. 270 § 1 Kodeksu karnego. Nie zastępuje ona jednak postępowania spadkowego, w którym sąd cywilny ustala, kto dziedziczy.

Źródła

• art. 924, art. 945, art. 946, art. 947, art. 949, art. 950, art. 951, art. 952 i art. 958 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 669, art. 670 i art. 679 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 270 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny,
• art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego,
• uchwała Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1968 r., sygn. III CZP 103/68.