Zapis w testamencie pod warunkiem a prawo partnera do mieszkania

Warunek w testamencie – czy taki zapis będzie ważny?

Nie można skutecznie uzależnić samego powołania spadkobiercy od warunku lub terminu w taki sposób, by spadkobierca dziedziczył dopiero po spełnieniu określonego zdarzenia. Zgodnie z art. 962 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zastrzeżenie warunku lub terminu uczynione przy powołaniu spadkobiercy uważa się za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu albo z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, samo powołanie spadkobiercy jest nieważne.

W praktyce oznacza to, że sformułowanie w rodzaju: „powołuję córkę do spadku, ale może zamieszkać w domu dopiero po śmierci mojej partnerki” jest ryzykowne, jeśli ma pełnić rolę warunku przy dziedziczeniu. Córka jako spadkobierczyni nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc celem nie jest odsunięcie chwili dziedziczenia, lecz zagwarantowanie partnerce prawa do dalszego zamieszkiwania, trzeba zastosować inne narzędzie prawne.

Jak skutecznie zabezpieczyć partnerkę w testamencie?

Najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest połączenie powołania córki do spadku z zapisem zwykłym, o którym mowa w art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala spadkodawcy zobowiązać spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby.

W opisanej sytuacji takim świadczeniem może być zobowiązanie córki do ustanowienia na rzecz partnerki służebności osobistej mieszkania. Podstawę tej konstrukcji daje art. 296 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego mający służebność mieszkania może korzystać z cudzej nieruchomości w zakresie potrzeb mieszkaniowych uprawnionego.

Dzięki temu można osiągnąć cel praktyczny: córka dziedziczy dom, ale partnerka zachowuje prawo do mieszkania w nim do końca życia albo w innym wskazanym zakresie, jeśli rozrządzenie testamentowe zostanie odpowiednio sformułowane.

Na czym polega służebność mieszkania i co warto w niej określić?

Sama ogólna wzmianka, że partnerka „może mieszkać w domu”, bywa niewystarczająca. W praktyce warto opisać możliwie precyzyjnie, jaki ma być zakres przyszłej służebności mieszkania. Ma to znaczenie przy późniejszym wykonaniu zapisu i ewentualnym sporze sądowym.

Pomocny bywa następujący zakres ustaleń:

Warto pamiętać, że służebność osobista jest co do zasady niezbywalna i wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego, co wynika z art. 299 Kodeksu cywilnego oraz art. 307 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również:

czy drugi mąż po śmierci żony może dalej mieszkać w jej domu
stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Czy można od razu w testamencie ustanowić służebność mieszkania?

Tu trzeba odróżnić dwa rozwiązania:

• zapis zwykły – spadkobierca zostaje zobowiązany do ustanowienia służebności po śmierci spadkodawcy,
• zapis windykacyjny – możliwy tylko w testamencie notarialnym i dotyczący praw wskazanych w art. 981¹ § 2 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 981¹ § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego przez zapis windykacyjny można postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku m.in. rzecz oznaczoną co do tożsamości, użytkowanie lub służebność. To oznacza, że w odpowiednio sporządzonym testamencie notarialnym możliwe jest także rozważenie zapisu windykacyjnego służebności.

Jest to jednak rozwiązanie wymagające bardzo precyzyjnego przygotowania przez notariusza i oceny, czy w danej sytuacji będzie lepsze od klasycznego zapisu zwykłego. W wielu sprawach prostsza i wystarczająca okazuje się konstrukcja: córka dziedziczy nieruchomość, a partnerka ma roszczenie o ustanowienie służebności mieszkania.

Co daje wpis służebności do księgi wieczystej?

Samo roszczenie z zapisu nie daje jeszcze pełnej ochrony rzeczowej. Pełniejsza ochrona pojawia się po ustanowieniu służebności w odpowiedniej formie i jej ujawnieniu w księdze wieczystej nieruchomości.

Dla ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości potrzebna jest co do zasady forma aktu notarialnego dla oświadczenia właściciela nieruchomości, zgodnie z art. 245 § 2 Kodeksu cywilnego. Następnie można złożyć wniosek o wpis do księgi wieczystej. Wpis ma ogromne znaczenie praktyczne, ponieważ ułatwia wykazanie prawa wobec osób trzecich i zabezpiecza uprawnionego na wypadek sprzedaży nieruchomości.

Jeżeli więc córka po nabyciu spadku ustanowi partnerce służebność mieszkania i prawo to zostanie wpisane do księgi wieczystej, późniejszy nabywca nieruchomości co do zasady będzie musiał je respektować.

Co jeśli córka nie wykona zapisu?

Jeżeli testament będzie zawierał ważny zapis zwykły, partnerka uzyska wobec spadkobierczyni roszczenie o jego wykonanie. Podstawą jest art. 970 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w braku odmiennej woli spadkodawcy zapis powinien być wykonany niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu.

Jeżeli córka odmówi wykonania obowiązku, partnerka może dochodzić przed sądem wykonania zapisu. W praktyce może to oznaczać pozew o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli dotyczącego ustanowienia służebności. Podstawą procesową zastąpienia oświadczenia woli prawomocnym orzeczeniem sądu jest art. 64 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1047 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W niektórych stanach faktycznych mogą pojawić się także roszczenia odszkodowawcze, ale to zależy już od treści testamentu, zachowania stron i powstałej szkody.

Czy partnerka ma inne zabezpieczenia, jeśli nie jest małżonkiem?

Taką sprawę trzeba oceniać bardzo konkretnie. Partner życiowy nie dziedziczy z ustawy po zmarłym partnerze, ponieważ krąg spadkobierców ustawowych wynika z art. 931–940 Kodeksu cywilnego i nie obejmuje konkubenta. To właśnie dlatego testament i odpowiednie dodatkowe rozrządzenia mają tu szczególne znaczenie.

Jeżeli nieruchomość ma pozostać córce, a partnerka ma tylko zachować prawo do dalszego zamieszkania, testament z zapisem i służebnością zwykle jest rozwiązaniem bardziej adekwatnym niż samo ogólne „polecenie”, o którym mowa w art. 982 Kodeksu cywilnego. Polecenie bywa bowiem trudniejsze do praktycznego wyegzekwowania niż jasno określony zapis zwykły dotyczący ustanowienia służebności.

Zobacz również:

wyłączenie małżonka od dziedziczenia i zachowku
darowizna mieszkania a wcześniejszy testament

Czy warto sporządzić taki testament u notariusza?

Tak, w opisanym przypadku jest to zdecydowanie zalecane. Testament własnoręczny jest co do zasady dopuszczalny na podstawie art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, ale przy bardziej złożonych rozrządzeniach łatwo o błąd interpretacyjny albo niewłaściwe sformułowanie.

Testament notarialny ogranicza ryzyko wad formalnych, a przy zapisie windykacyjnym jest wręcz konieczny, ponieważ art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego wymaga dla niego formy testamentu sporządzonego w akcie notarialnym.

W praktyce notariusz może pomóc nie tylko w samej formie testamentu, lecz także w dobraniu właściwej konstrukcji: zapisu zwykłego, zapisu windykacyjnego, polecenia albo ich połączenia.

FAQ

Czy mogę napisać w testamencie, że córka odziedziczy dom dopiero po śmierci mojej partnerki?

Nie w taki sposób, aby skutecznie odroczyć samo dziedziczenie przez warunek lub termin przy powołaniu spadkobiercy. Ograniczenia w tym zakresie wynikają z art. 962 Kodeksu cywilnego.

Czy partnerka, z którą nie mam ślubu, dziedziczy po mnie z ustawy?

Nie. Partner życiowy nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych określonych w art. 931–940 Kodeksu cywilnego. Jeśli ma być zabezpieczony, trzeba to uregulować testamentem albo inną czynnością prawną.

Czy służebność mieszkania można wpisać do księgi wieczystej?

Tak. Po jej ustanowieniu można złożyć wniosek o ujawnienie prawa w księdze wieczystej. To ważne zabezpieczenie praktyczne na wypadek sprzedaży nieruchomości.

Czy zapis zwykły wystarczy, aby partnerka od razu miała prawo rzeczowe do mieszkania?

Nie od razu. Zapis zwykły daje roszczenie o wykonanie obowiązku przez spadkobiercę. Samo prawo rzeczowe powstaje dopiero po ustanowieniu służebności.

Czy lepszy będzie zapis zwykły czy zapis windykacyjny?

To zależy od treści planowanego rozrządzenia i sytuacji rodzinnej. Zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego i bardzo precyzyjnej konstrukcji z art. 981¹ Kodeksu cywilnego, dlatego warto porównać oba rozwiązania przed podpisaniem testamentu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 64, art. 245 § 2, art. 296, art. 299, art. 301 § 1, art. 307 § 1, art. 924, art. 925, art. 931–940, art. 949 § 1, art. 962, art. 968, art. 970, art. 981¹ § 1–2, art. 982.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 1047.