Wyłączny dystrybutor a sprzedaż towarów w Polsce

Czy wyłączny dystrybutor może zakazać sprzedaży towaru w Polsce?

Nie można przyjąć automatycznie, że skoro jeden podmiot ma status wyłącznego dystrybutora danej marki w Polsce, to każdy inny sklep musi natychmiast zaprzestać sprzedaży tych produktów. Umowa dystrybucji wyłącznej jest przede wszystkim umową między producentem, importerem lub dostawcą a dystrybutorem. Przedsiębiorca, który nie jest stroną takiej umowy, zasadniczo nie staje się przez nią bezpośrednio zobowiązany.

Inaczej mówiąc: jeżeli sklep nabył oryginalne produkty legalnie, posiada dokumenty zakupu, nie podszywa się pod oficjalnego przedstawiciela marki, nie wprowadza klientów w błąd i nie narusza praw własności intelektualnej, sam fakt istnienia wyłącznego dystrybutora nie przesądza jeszcze o bezprawności sprzedaży.

Nie oznacza to jednak, że każde żądanie dystrybutora można zignorować. Trzeba sprawdzić, na czym dokładnie opiera on swoje roszczenia. Inna będzie sytuacja, gdy powołuje się wyłącznie na własną umowę handlową z producentem, a inna, gdy wskazuje na naruszenie znaku towarowego, nielegalny import spoza EOG, podróbki, błędne oznaczenia produktu, wprowadzającą w błąd reklamę albo naruszenie zasad uczciwej konkurencji.

Legalny towar, wyłączność i zasada wyczerpania prawa do znaku towarowego

Przy sprzedaży produktów markowych bardzo ważna jest zasada wyczerpania prawa ochronnego na znak towarowy. Jeżeli towar oznaczony znakiem został legalnie wprowadzony do obrotu na terytorium Polski albo Europejskiego Obszaru Gospodarczego przez uprawnionego lub za jego zgodą, uprawniony co do zasady nie może zakazać dalszego oferowania, sprzedaży ani obrotu tym konkretnym egzemplarzem towaru.

Ta zasada chroni legalny obrót oryginalnymi produktami. Nie daje jednak prawa do sprzedaży podróbek, towarów niewiadomego pochodzenia, produktów zmienionych lub przepakowanych w sposób naruszający interes właściciela znaku, ani do przedstawiania się jako oficjalny dystrybutor, jeżeli sklep nim nie jest.

Istotna jest też zmiana, której nie uwzględnia stary stan faktyczny artykułu. Wielka Brytania nie jest już członkiem Unii Europejskiej. Obecnie zakup towaru z Wielkiej Brytanii co do zasady nie jest wewnątrzwspólnotowym nabyciem towarów, lecz importem spoza UE. W sprawach dotyczących znaków towarowych oznacza to, że trzeba szczególnie dokładnie ustalić, czy dany towar został wcześniej wprowadzony do obrotu w EOG przez właściciela znaku albo za jego zgodą. Jeżeli nie, właściciel znaku może mieć silniejsze argumenty niż w typowym obrocie wewnątrz EOG.

W praktyce sklep powinien zabezpieczyć faktury, dokumenty celne, korespondencję z dostawcą, informacje o pochodzeniu towaru oraz potwierdzenie, że towar jest oryginalny. W razie sporu to właśnie dokumenty często decydują o tym, czy sprzedaż można obronić.

Czy umowa dystrybucji wyłącznej jest zakazana?

Nie każda umowa dystrybucji wyłącznej jest zakazana. Prawo konkurencji nie zabrania przedsiębiorcom tworzenia sieci dystrybucyjnych, przyznawania dystrybutorom określonych terytoriów ani ustalania zasad współpracy handlowej. Problem pojawia się wtedy, gdy porozumienie ma za cel lub skutek wyeliminowanie, ograniczenie albo naruszenie konkurencji na rynku.

W prawie polskim podstawowe znaczenie ma art. 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który zakazuje porozumień ograniczających konkurencję. W prawie unijnym odpowiednikiem jest art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Dodatkowo w grę może wchodzić art. 9 ustawy oraz art. 102 TFUE, jeżeli chodzi o nadużywanie pozycji dominującej.

Aktualnie dla porozumień wertykalnych, czyli zawieranych między przedsiębiorcami działającymi na różnych szczeblach obrotu, istotne jest rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720. Co do zasady wyłączenie grupowe może mieć zastosowanie wtedy, gdy udział dostawcy i nabywcy w odpowiednich rynkach nie przekracza 30% oraz gdy porozumienie nie zawiera najpoważniejszych ograniczeń konkurencji.

Do szczególnie ryzykownych postanowień należą m.in. narzucanie stałych lub minimalnych cen odsprzedaży, bezwzględny zakaz sprzedaży pasywnej do klientów z innych terytoriów, sztuczne zamykanie rynku krajowego oraz ograniczenia, które prowadzą do izolowania rynku polskiego od legalnego obrotu w EOG. Sama wyłączność może być więc dopuszczalna, ale nie może służyć do całkowitego eliminowania legalnej konkurencji.

Sprzedaż pasywna, sprzedaż aktywna i podział rynku

W sprawach dystrybucyjnych często trzeba odróżnić sprzedaż aktywną od sprzedaży pasywnej. Sprzedaż aktywna to celowe pozyskiwanie klientów na określonym terytorium, np. przez kampanię skierowaną do klientów z danego kraju lub aktywne działania handlowe wobec określonej grupy odbiorców. Sprzedaż pasywna to reakcja na niezabiegane zamówienia klientów, np. gdy klient sam znajduje sklep internetowy i składa zamówienie.

W określonych warunkach umowa dystrybucyjna może ograniczać sprzedaż aktywną do terytorium lub grupy klientów zastrzeżonych dla innego dystrybutora. Znacznie bardziej problematyczne jest natomiast blokowanie sprzedaży pasywnej, ponieważ może prowadzić do sztucznego podziału rynku i ograniczania klientom dostępu do produktów.

Jeżeli więc polski dystrybutor twierdzi, że ma wyłączność i dlatego żaden inny przedsiębiorca nie może sprzedawać produktów w Polsce, należy zapytać, czy chodzi o ograniczenia wiążące producenta i jego kontrahentów, czy o próbę zakazania sprzedaży podmiotowi, który legalnie kupił towar od niezależnego hurtownika. To są dwie różne sytuacje prawne.

Jak odpowiedzieć dystrybutorowi, który żąda wycofania towaru?

Najbezpieczniej odpowiedzieć pisemnie, rzeczowo i bez uznawania roszczeń. W piśmie można wskazać, że sklep sprzedaje oryginalne produkty nabyte legalnie, nie przedstawia się jako oficjalny dystrybutor marki i nie używa oznaczeń w sposób sugerujący autoryzację, jeżeli rzeczywiście tak jest.

Warto zażądać od dystrybutora:

• wskazania konkretnej podstawy prawnej żądania zaprzestania sprzedaży,
• przedstawienia dokumentu potwierdzającego uprawnienie do działania w imieniu producenta lub właściciela znaku,
• wskazania, czy zarzut dotyczy naruszenia umowy dystrybucyjnej, prawa do znaku towarowego, nieuczciwej konkurencji, importu spoza EOG czy innej podstawy,
• wyjaśnienia, jakie konkretnie działania sklepu mają być bezprawne,
• potwierdzenia, czy dystrybutor twierdzi, że produkty są nieoryginalne albo wprowadzone do obrotu bez zgody uprawnionego.

Jeżeli dystrybutor odmawia podania podstawy prawnej i ogranicza się do ogólnego stwierdzenia, że jest jedynym dystrybutorem, takie stanowisko zwykle nie wystarcza do wykazania zakazu sprzedaży wobec niezależnego sklepu. Jeżeli jednak pojawia się zarzut naruszenia znaku towarowego albo importu spoza EOG, sprawa wymaga dokładniejszej analizy dokumentów.

Kiedy sprzedaż może być ryzykowna mimo legalnego zakupu?

Ryzyko prawne rośnie, gdy sklep nie jest w stanie wykazać pochodzenia towaru albo gdy kupuje produkty poza EOG i wprowadza je na rynek polski bez zgody właściciela znaku. Problemem może być także używanie logo, zdjęć producenta, opisów marketingowych lub oznaczeń w sposób sugerujący oficjalną autoryzację, jeżeli sklep jej nie ma.

Należy też uważać na działania, które mogą zostać ocenione jako czyn nieuczciwej konkurencji, np. wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług, podszywanie się pod autoryzowany kanał sprzedaży, rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o konkurencie albo sprzedaż towaru w sposób naruszający dobre obyczaje kupieckie.

Sama sprzedaż wielu marek w sklepie internetowym nie jest problemem. Problem może powstać dopiero wtedy, gdy sposób prezentacji produktów, reklama, nazwa kategorii, metatagi, domena, grafiki albo opisy sugerują związek z producentem, którego w rzeczywistości nie ma.

Czy warto zawiadomić UOKiK?

Jeżeli dystrybutor lub producent próbuje wymusić na rynku zakaz sprzedaży legalnie nabytych produktów, narzuca ceny odsprzedaży, blokuje sprzedaż internetową albo dzieli rynek w sposób wykraczający poza dopuszczalne reguły dystrybucji, można rozważyć zawiadomienie Prezesa UOKiK. Urząd może badać porozumienia ograniczające konkurencję oraz nadużywanie pozycji dominującej.

Zawiadomienie powinno być konkretne. Warto dołączyć korespondencję, wezwania, screeny ofert, dokumenty zakupu, informacje o kanałach dystrybucji, dane o rynku oraz opis tego, jak działania dystrybutora wpływają na konkurencję i klientów. Sam fakt istnienia wyłącznego dystrybutora nie wystarczy; trzeba pokazać, na czym polega ograniczenie konkurencji.

Co powinien zrobić sklep przed dalszą sprzedażą?

Przedsiębiorca powinien przede wszystkim uporządkować dokumenty i sprawdzić, czy może wykazać legalne pochodzenie produktu. Jeżeli towar pochodzi z EOG i został tam wprowadzony do obrotu przez uprawnionego albo za jego zgodą, argumentacja sklepu jest zwykle silniejsza. Jeżeli towar pochodzi z Wielkiej Brytanii lub innego państwa spoza EOG, trzeba osobno ocenić, czy nie dochodzi do naruszenia praw do znaku towarowego oraz czy spełniono wymogi importowe.

Warto także przejrzeć opis oferty w sklepie internetowym. Bezpieczniej jest informować, że sprzedawany jest produkt określonej marki, niż sugerować, że sklep jest autoryzowanym dystrybutorem, partnerem lub przedstawicielem producenta. Jeżeli sklep nie ma autoryzacji, nie powinien używać sformułowań, które mogą tworzyć takie wrażenie.

Jeżeli dystrybutor kieruje groźby procesu, blokady dostaw albo zawiadomienia organów, dobrze jest przygotować odpowiedź z prawnikiem. W sporach tego typu jedno nieprecyzyjne pismo może później zostać wykorzystane jako przyznanie okoliczności, których przedsiębiorca wcale nie chciał potwierdzić.

FAQ

Czy wyłączny dystrybutor może żądać usunięcia produktu ze sklepu?

Może wysłać takie żądanie, ale musi mieć konkretną podstawę prawną. Sama informacja, że jest wyłącznym dystrybutorem, nie wystarcza jeszcze do zakazania sprzedaży oryginalnych produktów legalnie nabytych przez inny sklep.

Czy umowa wyłącznej dystrybucji jest zawsze nielegalna?

Nie. Umowy dystrybucji wyłącznej mogą być dopuszczalne, jeżeli spełniają warunki prawa konkurencji. Problem powstaje wtedy, gdy prowadzą do zakazanego podziału rynku, blokowania sprzedaży pasywnej, narzucania cen odsprzedaży albo wykluczania konkurencji w sposób sprzeczny z przepisami.

Czy można sprzedawać produkty znanej marki bez autoryzacji?

Co do zasady można sprzedawać oryginalne towary legalnie wprowadzone do obrotu w EOG, ale nie wolno sugerować, że sklep jest autoryzowanym dystrybutorem, jeżeli nim nie jest. Trzeba też uważać na użycie logo, zdjęć, opisów producenta i oznaczeń, które mogłyby wprowadzać klientów w błąd.

Czy po Brexicie zakup towaru z Wielkiej Brytanii jest traktowany tak samo jak zakup z UE?

Nie. Wielka Brytania nie jest już członkiem UE ani EOG. Dlatego zakup towaru z Wielkiej Brytanii wymaga osobnej oceny celnej, podatkowej i z zakresu praw do znaków towarowych. Szczególnie ważne jest ustalenie, czy towar został wcześniej legalnie wprowadzony do obrotu w EOG.

Czy właściciel znaku towarowego może zakazać dalszej sprzedaży oryginalnego towaru?

Jeżeli towar został legalnie wprowadzony do obrotu w EOG przez uprawnionego lub za jego zgodą, prawo do znaku co do zasady ulega wyczerpaniu w zakresie dalszego obrotu tym towarem. Zakaz może być jednak możliwy w szczególnych sytuacjach, np. przy imporcie spoza EOG bez zgody, podróbkach, zmianie stanu towaru lub mylącej prezentacji oferty.

Czy warto odpowiadać na pismo dystrybutora?

Tak. Brak odpowiedzi może zaostrzyć spór. Najlepiej odpisać spokojnie, poprosić o podstawę prawną i dokumenty, nie przyznawać naruszenia bez analizy oraz zabezpieczyć dowody legalnego zakupu i pochodzenia towaru.

Kiedy zgłosić sprawę do UOKiK?

Zawiadomienie do UOKiK warto rozważyć, gdy działania producenta lub dystrybutora mogą ograniczać konkurencję, np. przez blokowanie legalnej sprzedaży, podział rynku, narzucanie cen odsprzedaży albo zakaz sprzedaży internetowej. Samo posiadanie dystrybutora wyłącznego nie przesądza jeszcze o naruszeniu.

Źródła

• Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, w szczególności art. 6 i art. 9 — ELI.
• Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności art. 101 i art. 102 — EUR-Lex.
• Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 z dnia 10 maja 2022 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 TFUE do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych — EUR-Lex.
• Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. — Prawo własności przemysłowej, w szczególności art. 155 dotyczący wyczerpania prawa ochronnego na znak towarowy — ELI.
• Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji — tekst jednolity.