Odmowa sprzedaży towaru

Czy hurtownia może odmówić sprzedaży przedsiębiorcy?

W obrocie profesjonalnym, czyli w relacjach B2B, punktem wyjścia jest zasada swobody umów. Wynika ona z art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten pozwala stronom ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, o ile jego treść lub cel nie sprzeciwiają się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Z art. 353¹ Kodeksu cywilnego wynika nie tylko swoboda ustalenia treści umowy, lecz także swoboda decyzji, czy umowę zawrzeć i z kim ją zawrzeć. Dodatkowo art. 20 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej opiera ustrój gospodarczy na społecznej gospodarce rynkowej, a art. 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej dopuszcza ograniczenie wolności działalności gospodarczej tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.

Dlatego właściciel hurtowni zasadniczo może zdecydować, że nie będzie sprzedawał towaru określonemu przedsiębiorcy. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Jeżeli odmowa ma charakter dyskryminacyjny, służy wyeliminowaniu konkurenta albo pochodzi od podmiotu mającego istotną siłę rynkową, sprawę trzeba ocenić także przez pryzmat ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

Odmowa sprzedaży w hurtowni a handel detaliczny

Trzeba odróżnić hurtową sprzedaż przedsiębiorcom od sprzedaży detalicznej konsumentom. Art. 135 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń przewiduje odpowiedzialność za ukrywanie przed nabywcą towaru przeznaczonego do sprzedaży albo za umyślną, bez uzasadnionej przyczyny odmowę sprzedaży takiego towaru w przedsiębiorstwie handlu detalicznego lub w przedsiębiorstwie gastronomicznym.

Ten przepis dotyczy przedsiębiorstw handlu detalicznego i gastronomii. Typowa hurtownia sprzedająca towar innym przedsiębiorcom nie jest więc automatycznie objęta takim samym reżimem jak sklep detaliczny. Jeżeli jednak ten sam podmiot prowadzi również sprzedaż detaliczną, ocena może być inna w odniesieniu do tej części działalności.

Kiedy odmowa sprzedaży jest uzasadniona?

Najbezpieczniejsza prawnie jest odmowa oparta na obiektywnych, możliwych do wykazania przesłankach. Powinny one wynikać z racjonalnych zasad prowadzenia działalności, ochrony majątku firmy, bezpieczeństwa pracowników, prawidłowej organizacji sprzedaży albo ryzyka niewykonania umowy przez kontrahenta.

Nieuczciwa konkurencja przy odmowie sprzedaży

Art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji stanowi, że czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża interesowi innego przedsiębiorcy lub klienta albo narusza taki interes.

Szczególne znaczenie ma art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Przepis ten uznaje za czyn nieuczciwej konkurencji utrudnianie innym przedsiębiorcom dostępu do rynku przez rzeczowo nieuzasadnione, zróżnicowane traktowanie niektórych klientów.

Jeżeli zatem hurtownia sprzedaje towar wszystkim porównywalnym odbiorcom, ale odmawia sprzedaży jednemu przedsiębiorcy wyłącznie dlatego, że prowadzi konkurencyjny sklep, może powstać spór o utrudnianie dostępu do rynku. Kluczowe będą jednak konkretne okoliczności: udział hurtowni w rynku, dostępność alternatywnych dostawców, powtarzalność odmów, znaczenie danego towaru dla działalności kontrahenta oraz realny skutek odmowy.

W razie czynu nieuczciwej konkurencji przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony, może skorzystać z roszczeń wymienionych w art. 18 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Może żądać między innymi zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia ich skutków, złożenia oświadczenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści oraz zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny, jeżeli czyn był zawiniony.

Odmowa sprzedaży a pozycja dominująca

Jeżeli przedsiębiorca nie ma istotnej siły rynkowej, odmowa sprzedaży jednemu kontrahentowi najczęściej pozostaje w granicach swobody kontraktowania. Inaczej może być, gdy przedsiębiorca posiada pozycję dominującą na rynku właściwym.

Art. 4 pkt 10 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów definiuje pozycję dominującą jako pozycję przedsiębiorcy, która umożliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie możliwości działania w znacznym zakresie niezależnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów. Ten sam przepis wprowadza domniemanie, że przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeżeli jego udział w rynku właściwym przekracza 40%.

Art. 9 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazuje nadużywania pozycji dominującej. Art. 9 ust. 2 pkt 2 tej ustawy jako przykład nadużycia wskazuje ograniczanie produkcji, zbytu lub postępu technicznego ze szkodą dla kontrahentów lub konsumentów, a art. 9 ust. 2 pkt 3 wskazuje stosowanie w podobnych umowach z osobami trzecimi uciążliwych lub niejednolitych warunków, które stwarzają tym osobom zróżnicowane warunki konkurencji.

Konsekwencje mogą być poważne. Art. 9 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje nieważność czynności prawnych będących przejawem nadużywania pozycji dominującej w całości lub w odpowiedniej części. Ponadto art. 106 ust. 1 pkt 1 tej ustawy pozwala Prezesowi UOKiK nałożyć na przedsiębiorcę karę pieniężną do 10% obrotu osiągniętego w roku obrotowym poprzedzającym rok nałożenia kary.

Czy trzeba podawać powód odmowy?

Przepisy Kodeksu cywilnego nie nakładają na przedsiębiorcę w relacjach B2B ogólnego obowiązku pisemnego uzasadniania każdej odmowy sprzedaży. Mimo to z praktycznego punktu widzenia warto posiadać wewnętrzne, obiektywne uzasadnienie decyzji. W razie sporu to ono może wykazać, że odmowa nie była działaniem arbitralnym, dyskryminacyjnym ani wymierzonym w konkurenta.

Najbezpieczniejsze powody odmowy to na przykład: zaległości płatnicze, przekroczenie limitu kupieckiego, brak wymaganych dokumentów, naruszenie zasad bezpieczeństwa, agresywne zachowanie, próba obejścia umowy dystrybucyjnej, brak towaru, ograniczenia logistyczne albo naruszenie warunków współpracy.

Jeżeli powodem ma być wyłącznie to, że klient prowadzi podobny sklep detaliczny, należy zachować ostrożność. Taki motyw może zostać potraktowany jako próba ograniczenia konkurencji, zwłaszcza gdy odmowa dotyczy towarów trudno dostępnych u innych dostawców.

Oferta, cennik i regulamin hurtowni

Znaczenie ma także to, czy doszło już do złożenia oferty. Art. 66 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy jest ofertą, jeżeli określa istotne postanowienia tej umowy. Jeżeli oferta została przyjęta, co do zasady dochodzi do zawarcia umowy.

Z kolei art. 71 Kodeksu cywilnego przewiduje, że ogłoszenia, reklamy, cenniki i inne informacje skierowane do ogółu lub do poszczególnych osób uważa się w razie wątpliwości nie za ofertę, lecz za zaproszenie do zawarcia umowy. Dlatego samo zamieszczenie cennika lub katalogu towarów zwykle nie oznacza jeszcze obowiązku sprzedaży każdemu zainteresowanemu.

W praktyce warto jasno wskazać w regulaminie hurtowni, że cenniki, katalogi i informacje o dostępności towaru mają charakter informacyjny lub stanowią zaproszenie do składania zamówień, chyba że w konkretnym dokumencie postanowiono inaczej. Pomocne może być też rozróżnienie oferta vs zaproszenie do negocjacji albo do składania zamówień.

Jak bezpiecznie odmówić sprzedaży?

Odmowę warto oprzeć na jasnych zasadach stosowanych wobec wszystkich kontrahentów. Regulamin hurtowni powinien określać między innymi warunki składania zamówień, zasady płatności, limity kredytowe, wymogi dotyczące dokumentów, zasady bezpieczeństwa na terenie hurtowni oraz sytuacje, w których sprzedawca może odmówić realizacji zamówienia.

Jeżeli klient awanturuje się, narusza porządek albo nie stosuje się do regulaminu, odmowa sprzedaży może być uzasadniona. Warto jednak udokumentować przebieg zdarzenia, wskazać konkretną naruszoną zasadę i unikać sformułowań sugerujących odwet albo eliminowanie konkurenta.

Przy stałej współpracy handlowej należy dodatkowo sprawdzić, czy strony nie zawarły umowy ramowej, umowy dystrybucyjnej albo innego porozumienia przewidującego obowiązek realizowania zamówień. Jeżeli taka umowa istnieje, odmowa może być oceniana jako niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego, chyba że zachodzą przewidziane w umowie albo ustawie podstawy odmowy.

FAQ

Czy mogę odmówić sprzedaży bez podania przyczyny?

W relacjach B2B zwykle nie trzeba formalnie podawać przyczyny odmowy, ale warto ją mieć i udokumentować. Jeżeli odmowa będzie wyglądała na dyskryminacyjną albo antykonkurencyjną, brak obiektywnego uzasadnienia może działać na niekorzyść hurtowni.

Czy mogę odmówić sprzedaży konkurentowi?

Sama okoliczność, że klient jest konkurentem, nie zawsze wystarcza jako bezpieczne uzasadnienie odmowy. Jeżeli odmowa ma na celu utrudnienie mu dostępu do rynku, może zostać oceniona na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Czy art. 135 Kodeksu wykroczeń dotyczy hurtowni?

Art. 135 Kodeksu wykroczeń dotyczy odmowy sprzedaży towaru przeznaczonego do sprzedaży w przedsiębiorstwie handlu detalicznego lub gastronomicznym. Typowa sprzedaż hurtowa przedsiębiorcom nie jest tym samym co sprzedaż detaliczna, ale każdą sytuację trzeba ocenić według faktycznego modelu działalności.

Czy regulamin hurtowni może przewidywać odmowę obsługi?

Tak, regulamin może określać warunki obsługi i przypadki odmowy realizacji zamówienia, na przykład brak dokumentów, zaległości płatnicze, naruszenie zasad bezpieczeństwa albo agresywne zachowanie. Warunki muszą być zgodne z prawem, jasne i stosowane równo wobec porównywalnych klientów.

Co grozi za nieuzasadnioną odmowę sprzedaży?

W zależności od sytuacji kontrahent może dochodzić roszczeń z art. 18 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Jeżeli sprawa dotyczy przedsiębiorcy dominującego, możliwe są także konsekwencje z ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w tym kara pieniężna z art. 106 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Źródła

• Art. 353¹, art. 66 § 1, art. 71 i art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 20 i art. 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
• Art. 135 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń.
• Art. 3 ust. 1, art. 15 ust. 1 pkt 3 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
• Art. 4 pkt 10, art. 9 ust. 1, art. 9 ust. 2 pkt 2 i 3, art. 9 ust. 3 oraz art. 106 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów.