Zwolnienie się i założenie konkurencyjnej firmy

Problem często pojawia się wtedy, gdy pracownik odchodzi z firmy działającej w wąskiej branży i zakłada własny biznes o podobnym profilu. Były pracodawca może wówczas twierdzić, że doszło do naruszenia zakazu konkurencji albo wykorzystania poufnych informacji. Nie każde konkurowanie jest jednak bezprawne.

Czy były pracownik może założyć konkurencyjną firmę?

Jeżeli stosunek pracy już się zakończył, a pracownik nie zawarł z pracodawcą odrębnej pisemnej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, samo rozpoczęcie działalności w tej samej branży nie jest zakazane przez Kodeks pracy. Wynika to z konstrukcji art. 101¹ § 1 oraz art. 101² § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy były pracownik przy prowadzeniu nowej firmy korzysta z informacji poufnych byłego pracodawcy. Nawet bez umowy o zakazie konkurencji były pracownik nie może ujawniać, pozyskiwać ani wykorzystywać cudzej tajemnicy przedsiębiorstwa, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 11 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

W praktyce trzeba więc oddzielić dwie kwestie: legalne wykorzystanie własnego doświadczenia zawodowego oraz niedozwolone użycie cudzych informacji poufnych. Doświadczenie, ogólna znajomość rynku i umiejętności zawodowe pozostają przy pracowniku. Natomiast skopiowana baza klientów, wewnętrzne cenniki, marże, warunki rabatowe, procedury serwisowe czy niepubliczne dane techniczne mogą być chronione jako tajemnica przedsiębiorstwa.

Zakaz konkurencji w czasie pracy i po ustaniu zatrudnienia

Art. 101¹ § 1 Kodeksu pracy pozwala pracodawcy i pracownikowi zawrzeć odrębną umowę, w której pracownik zobowiązuje się nie prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy ani nie świadczyć pracy na rzecz podmiotu konkurencyjnego. Taki zakaz dotyczy okresu zatrudnienia.

Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy wymaga dodatkowej podstawy. Zgodnie z art. 101² § 1 Kodeksu pracy można go zawrzeć z pracownikiem mającym dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Zgodnie z art. 101³ Kodeksu pracy umowy o zakazie konkurencji wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Jeżeli pracownik podpisał jedynie umowę o zakazie konkurencji na czas zatrudnienia, a nie podpisał umowy obejmującej okres po rozwiązaniu stosunku pracy, były pracodawca nie może skutecznie powoływać się na art. 101² Kodeksu pracy tylko dlatego, że pracownik otworzył podobną działalność.

Jeżeli relacja nie była stosunkiem pracy, lecz współpracą gospodarczą, należy analizować treść kontraktu cywilnego. W umowach B2B zakaz konkurencji nie wynika z Kodeksu pracy, lecz z umowy oraz zasad prawa cywilnego, dlatego warto osobno sprawdzić zakaz konkurencji B2B.

Tajemnica przedsiębiorstwa a działalność po odejściu z firmy

Art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji definiuje tajemnicę przedsiębiorstwa jako informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje mające wartość gospodarczą, które jako całość albo w szczególnym zestawieniu i zbiorze ich elementów nie są powszechnie znane osobom zwykle zajmującym się tym rodzajem informacji albo nie są łatwo dostępne dla takich osób, o ile uprawniony podjął, przy zachowaniu należytej staranności, działania w celu utrzymania ich w poufności.

Nie wystarczy więc, że pracodawca po fakcie nazwie dane „poufnymi”. Musi wykazać, że informacje miały wartość gospodarczą, nie były powszechnie dostępne i były realnie chronione, np. przez ograniczenie dostępu, hasła, regulaminy, oznaczenia poufności, umowy NDA albo procedury bezpieczeństwa.

Aktualne pozostaje praktyczne znaczenie poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z 5 września 2001 r., sygn. I CKN 1159/00: informacja, którą zainteresowany może uzyskać w zwykłej i dozwolonej drodze, nie powinna być traktowana jako tajemnica przedsiębiorstwa. Obecnie ocenę tę trzeba jednak odnosić do aktualnego brzmienia art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Baza klientów byłego pracodawcy

Baza klientów może być tajemnicą przedsiębiorstwa, jeżeli nie jest prostym zbiorem publicznie dostępnych danych, lecz ma wartość gospodarczą i zawiera np. historię zakupów, osoby decyzyjne, marże, poziomy rabatów, terminy serwisów, preferencje klienta lub informacje o negocjacjach. Jeżeli pracownik skopiował taką bazę przed odejściem, ryzyko odpowiedzialności jest wysokie.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy potencjalny klient jest łatwy do ustalenia z publicznych rejestrów, strony internetowej, reklamy, targów branżowych albo sam zgłasza się do nowej firmy. Wtedy były pracodawca musiałby wykazać, że pozyskanie klienta nastąpiło z użyciem jego chronionych informacji, a nie zwykłych działań rynkowych.

W razie sporu znaczenie mają dowody: źródło kontaktu, korespondencja, reklama, formularz zapytania, historia poleceń, notatka ze spotkania, potwierdzenie, że klient sam odnalazł nową firmę. Jeżeli sprawa dotyczy wyniesienia danych, przydatne może być omówienie ryzyk związanych z sytuacją, jaką jest kopia bazy danych przez pracownika.

Pozyskiwanie klientów z tej samej branży

Były pracownik może konkurować ceną, jakością, reklamą, doświadczeniem i zakresem usług. Nie powinien natomiast sugerować, że działa w imieniu dawnego pracodawcy, przejął jego przedsiębiorstwo albo ma szczególne uprawnienie do obsługi jego klientów, jeżeli nie jest to prawdą.

Ryzykowne są w szczególności: wysyłanie ofert na adresy skopiowane z systemu byłego pracodawcy, użycie wewnętrznych cenników i rabatów, powoływanie się na poufne informacje o terminach serwisowych, przejmowanie dokumentacji technicznej, wykorzystywanie zdjęć, opisów, instrukcji lub katalogów przygotowanych przez byłego pracodawcę.

W czasie trwania zatrudnienia pracownik ma obowiązek dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Wynika to z art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy. Działania przygotowujące konkurencyjny biznes prowadzone jeszcze w czasie zatrudnienia mogą więc być ocenione surowiej, zwłaszcza jeżeli odbywały się kosztem pracodawcy lub z użyciem jego zasobów.

Nazwa, logo i sposób oznaczenia nowej firmy

Zakładając własną działalność, trzeba zadbać, aby jej firma, nazwa handlowa, logo, domena i materiały reklamowe nie wprowadzały klientów w błąd. Zgodnie z art. 43³ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny firma przedsiębiorcy powinna dostatecznie odróżniać się od firm innych przedsiębiorców prowadzących działalność na tym samym rynku. Zgodnie z art. 43³ § 2 Kodeksu cywilnego firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu działalności, miejsca działalności albo źródeł zaopatrzenia.

Jeżeli były pracownik używa oznaczenia podobnego do oznaczenia dawnego pracodawcy, może narazić się także na zarzut czynu nieuczciwej konkurencji z art. 5 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, a przy zarejestrowanym znaku towarowym również na roszczenia z art. 296 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej.

Co może zrobić były pracodawca?

Jeżeli były pracodawca wykaże czyn nieuczciwej konkurencji, może korzystać z roszczeń przewidzianych w art. 18 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Może żądać m.in. zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia ich skutków, złożenia odpowiedniego oświadczenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści albo zasądzenia odpowiedniej sumy na cel społeczny, jeżeli czyn był zawiniony.

W przypadku naruszenia prawa do firmy przedsiębiorcy art. 43¹⁰ Kodeksu cywilnego pozwala żądać m.in. zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, złożenia oświadczenia, naprawienia szkody majątkowej albo wydania korzyści uzyskanej przez naruszającego.

W najpoważniejszych przypadkach wykorzystanie lub ujawnienie tajemnicy przedsiębiorstwa może mieć także wymiar karny. Art. 23 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji przewiduje odpowiedzialność karną za ujawnienie innej osobie albo wykorzystanie we własnej działalności gospodarczej informacji stanowiącej tajemnicę przedsiębiorstwa, wbrew ciążącemu obowiązkowi, jeżeli wyrządza to przedsiębiorcy poważną szkodę.

Jak działać bezpiecznie?

• Sprawdź, czy podpisałeś umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a nie tylko zakaz na czas zatrudnienia.
• Nie kopiuj i nie przenoś baz klientów, korespondencji, cenników, projektów, katalogów ani dokumentacji technicznej byłego pracodawcy.
• Buduj własną bazę klientów z legalnych źródeł: reklamy, poleceń, publicznych rejestrów, targów branżowych i zapytań przychodzących.
• Dokumentuj, skąd klient dowiedział się o Twojej firmie, zwłaszcza gdy wcześniej współpracował z dawnym pracodawcą.
• Używaj własnej nazwy, logo, opisów, zdjęć, regulaminów i materiałów handlowych.
• Nie sugeruj klientom, że przejąłeś działalność byłego pracodawcy, jeżeli nie doszło do takiej transakcji.

FAQ

Czy mogę otworzyć firmę w tej samej branży po zwolnieniu się z pracy?

Tak, jeżeli nie wiąże Cię ważna pisemna umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Nadal musisz jednak przestrzegać ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa wynikającej z art. 11 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Czy zakaz konkurencji z umowy o pracę obowiązuje po odejściu?

Nie automatycznie. Zakaz po ustaniu stosunku pracy wymaga odrębnej pisemnej umowy zgodnie z art. 101² § 1 i art. 101³ Kodeksu pracy. Sama klauzula dotycząca okresu zatrudnienia nie wystarcza do zakazania działalności po rozwiązaniu umowy.

Czy były pracodawca musi płacić za zakaz konkurencji po zakończeniu pracy?

Tak. Art. 101² § 3 Kodeksu pracy stanowi, że odszkodowanie nie może być niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy za okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu.

Czy mogę obsługiwać klientów, których znałem z poprzedniej pracy?

Możesz, jeżeli klient trafił do Ciebie legalnie, np. z reklamy, polecenia albo publicznie dostępnych informacji. Nie powinieneś korzystać ze skopiowanej bazy klientów, poufnych warunków handlowych ani informacji, do których dostęp miałeś wyłącznie u byłego pracodawcy.

Czy lista klientów zawsze jest tajemnicą przedsiębiorstwa?

Nie zawsze. Lista klientów będzie chroniona, jeżeli ma wartość gospodarczą, nie jest powszechnie dostępna i przedsiębiorca podjął należyte działania, aby utrzymać ją w poufności. Wynika to z art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Co zrobić, gdy były pracodawca grozi pozwem?

Zabezpiecz umowy, korespondencję, regulaminy, dowody źródła pozyskania klientów i materiały reklamowe. Następnie oceń, czy istniał ważny zakaz konkurencji, czy doszło do wykorzystania informacji poufnych i czy nowa firma nie wprowadza klientów w błąd.

Źródła

• Art. 100 § 2 pkt 4, art. 101¹, art. 101² i art. 101³ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Art. 11, art. 18 ust. 1 i art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
• Art. 43³ i art. 43¹⁰ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 296 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., sygn. I CKN 1159/00.