Badania psychotechniczne przy używaniu prywatnego auta służbowo

Czy przy korzystaniu z prywatnego samochodu do celów służbowych trzeba przechodzić badania psychotechniczne?

Nie ma przepisu, który wprost nakazywałby każdemu pracownikowi korzystającemu okazjonalnie z prywatnego samochodu do celów służbowych wykonanie badań psychotechnicznych tylko dlatego, że prowadzi auto z prawem jazdy kategorii B.

Podstawą są tu przede wszystkim art. 229 § 1, § 2 i § 4 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. Z art. 229 § 4 Kodeksu pracy wynika, że pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku.

To oznacza, że znaczenie ma nie sam fakt posiadania prawa jazdy, lecz to, czy prowadzenie pojazdu stanowi element pracy na danym stanowisku i jakie zagrożenia wiążą się z taką pracą. Pracodawca ma obowiązek prawidłowo opisać warunki pracy w skierowaniu na badania profilaktyczne, a lekarz medycyny pracy – na tej podstawie – decyduje o potrzebnym zakresie badań.

W praktyce inaczej ocenia się pracownika biurowego, który raz w miesiącu jedzie własnym autem na spotkanie, a inaczej osobę, która stale przemieszcza się samochodem po kilka godzin dziennie. Jeżeli prowadzenie pojazdu jest istotnym i regularnym elementem obowiązków, lekarz może uznać badania psychologiczne lub szerszą ocenę sprawności psychofizycznej za potrzebne. Sam obowiązek nie wynika jednak automatycznie z ustawy.

Od czego zależy zakres badań medycyny pracy?

Zgodnie z § 4 ust. 1 i 2 wskazanego rozporządzenia z 30 maja 1996 r. badanie profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę. W skierowaniu należy określić stanowisko pracy oraz opisać czynniki niebezpieczne, szkodliwe dla zdrowia lub uciążliwe oraz inne informacje o warunkach pracy.

Jeżeli pracodawca wpisze w skierowaniu, że pracownik prowadzi samochód w ramach obowiązków służbowych, lekarz medycyny pracy ocenia, czy wystarczy standardowe badanie profilaktyczne, czy też potrzebne są dodatkowe konsultacje, w tym psychologiczne. To jest decyzja medyczna związana z konkretnym stanowiskiem i konkretnym narażeniem.

Nie należy też utożsamiać każdego pracownika jeżdżącego autem służbowo z kierowcą wykonującym przewóz drogowy. Badania psychologiczne wynikające z przepisów transportowych dotyczą określonych grup kierowców, w szczególności wykonujących przewóz drogowy lub pracę kierowcy w rozumieniu przepisów szczególnych. Przy okazjonalnym używaniu prywatnego auta do spraw firmowych zwykle stosuje się reżim badań profilaktycznych z Kodeksu pracy, a nie odrębne przepisy dla kierowców zawodowych.

Obowiązek ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy

Jeżeli doszło do zdarzenia drogowego w czasie wykonywania obowiązków służbowych, najpierw trzeba ustalić, czy w ogóle doszło do wypadku przy pracy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Przepis ten wymaga, aby zdarzenie było nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć i pozostające w związku z pracą.

Na pracodawcy ciążą obowiązki z art. 234 § 1 ustawy – Kodeks pracy, w tym obowiązek podjęcia działań eliminujących lub ograniczających zagrożenie, zapewnienia pierwszej pomocy oraz ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku. Szczegółową procedurę określa rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. To ono reguluje m.in. działanie zespołu powypadkowego, oględziny, zbieranie wyjaśnień i sporządzenie protokołu powypadkowego.

Jeżeli chcesz porównać tę procedurę z innym stanem faktycznym, zobacz materiał o tym, jakie są obowiązki pracodawcy po wypadku.

To właśnie ustalenia zespołu powypadkowego i treść protokołu mają duże znaczenie później dla ZUS oraz dla pracodawcy przy wypłacie świadczeń za czas niezdolności do pracy.

Czy wina pracownika zawsze odbiera świadczenia wypadkowe?

Nie. Z art. 21 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wynika, że świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysługują, gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa.

Kluczowe są tu trzy elementy jednocześnie:

• naruszenie musi być udowodnione,
• zachowanie pracownika musi mieć postać umyślności albo rażącego niedbalstwa,
• musi to być wyłączna przyczyna wypadku.

Jeżeli więc do zdarzenia przyczyniły się także zaniedbania organizacyjne pracodawcy, warunki pracy, wadliwa organizacja przejazdu albo zachowanie innego uczestnika ruchu, to zastosowanie art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej może być wątpliwe. Właśnie dlatego sama informacja, że pracownik spowodował kolizję lub wypadek, nie wystarcza jeszcze do automatycznego odebrania wszystkich świadczeń wypadkowych.

To zagadnienie dobrze pokazuje również analiza problemu wypadek a wina.

100% czy 80% za czas niezdolności do pracy po wypadku?

Tu trzeba rozróżnić dwa rodzaje świadczeń:

• jednorazowe odszkodowanie z ustawy wypadkowej,
• wynagrodzenie chorobowe albo zasiłek chorobowy za czas niezdolności do pracy.

Zgodnie z art. 92 § 1 pkt 1 ustawy – Kodeks pracy pracownik zachowuje prawo do 80% wynagrodzenia za czas choroby, chyba że przepisy przewidują wyższy poziom. Z kolei art. 11 ust. 1 ustawy wypadkowej przewiduje jednorazowe odszkodowanie dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.

Jeżeli niezdolność do pracy została uznana za skutek wypadku przy pracy, świadczenie chorobowe z ubezpieczenia wypadkowego co do zasady wynosi 100% podstawy wymiaru. Jeżeli jednak ostatecznie okaże się, że pracownik nie ma prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego z powodu art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej, sytuacja komplikuje się i trzeba ustalić, czy wypłacone 100% rzeczywiście było nienależne.

Nie można jednak przyjąć automatycznie, że odmowa jednorazowego odszkodowania zawsze oznacza obowiązek zwrotu „nadpłaconych” 20%. Należy sprawdzić:

• czy decyzja ZUS dotyczyła tylko jednorazowego odszkodowania, czy także prawa do świadczeń chorobowych z ubezpieczenia wypadkowego,
• jakie ustalenia zawiera protokół powypadkowy,
• czy decyzja ZUS jest prawomocna,
• czy pracownik został prawidłowo pouczony o podstawie wypłaty świadczenia,
• czy pracodawca wypłacał wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy, czy zasiłek jako płatnik świadczeń.

Czy pracodawca może żądać zwrotu wypłaconej różnicy?

Może to być możliwe, ale nie w każdym przypadku i nie „automatycznie”. Jeżeli pracodawca wypłacił świadczenie w zawyżonej wysokości, zwykle trzeba zbadać, czy chodzi o świadczenie nienależne, czy tylko o błąd w rozliczeniu. Znaczenie mają także zasady potrąceń z wynagrodzenia określone w art. 87 i art. 91 Kodeksu pracy.

Jeżeli pracodawca chce odzyskać kwotę od pracownika, nie powinien samowolnie potrącać jej z pensji, chyba że istnieje wyraźna podstawa ustawowa albo pisemna zgoda pracownika na potrącenie należności innej niż wymienione w art. 87 § 1 Kodeksu pracy. Bezpieczne prawnie dochodzenie takiej kwoty zależy więc od tego, z czego wynikała wypłata i jak została zakwalifikowana.

Jeżeli pracownik nie zgadza się z oceną, że świadczenie zostało wypłacone nienależnie, pracodawca co do zasady musi wykazać swoją wierzytelność. W razie sporu sprawa może wymagać oceny sądu pracy albo wcześniejszego zakwestionowania decyzji ZUS.

Czy warto odwołać się od decyzji ZUS?

Jeżeli ZUS odmówił świadczeń z powołaniem na art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej, od decyzji przysługuje odwołanie do sądu na zasadach określonych w art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

W praktyce odwołanie bywa zasadne zwłaszcza wtedy, gdy:

• ZUS bez dostatecznych podstaw uznał rażące niedbalstwo,
• nie wykazano, że zachowanie pracownika było wyłączną przyczyną wypadku,
• pominięto uchybienia organizacyjne pracodawcy lub inne współprzyczyny zdarzenia.

Jak powinien postąpić pracodawca w podobnej sytuacji?

Praktycznie najbezpieczniejszy schemat jest następujący:

1. prawidłowo opisać w skierowaniu na badania, czy i jak często pracownik prowadzi pojazd w pracy,
2. nie zakładać z góry obowiązku psychotestów dla każdego użytkownika prywatnego auta,
3. po wypadku przeprowadzić pełne postępowanie powypadkowe zgodnie z art. 234 Kodeksu pracy i rozporządzeniem z 1 lipca 2009 r.,
4. przed żądaniem zwrotu świadczenia sprawdzić, jaka była dokładna podstawa wypłaty oraz treść decyzji ZUS,
5. w razie sporu nie dokonywać potrąceń bez podstawy z art. 87 Kodeksu pracy albo zgody z art. 91 Kodeksu pracy.

FAQ

Czy każdy pracownik używający prywatnego auta służbowo musi mieć psychotesty?

Nie. Przy pracownikach z prawem jazdy kat. B nie ma takiego automatycznego obowiązku tylko z powodu używania auta do celów służbowych. O potrzebie dodatkowych badań decydują warunki pracy wskazane w skierowaniu i ocena lekarza medycyny pracy.

Czy odmowa jednorazowego odszkodowania z ZUS zawsze oznacza utratę prawa do 100% świadczenia za chorobę?

Nie zawsze. Trzeba ustalić, czego dokładnie dotyczy decyzja ZUS, jaka była podstawa wypłaty 100% oraz czy spełniono przesłanki z art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej.

Czy pracodawca może sam potrącić z pensji nadpłacone 20%?

Nie powinien robić tego dowolnie. Potrącenia z wynagrodzenia podlegają ograniczeniom z art. 87 i art. 91 Kodeksu pracy. Często potrzebna jest zgoda pracownika albo odrębne dochodzenie roszczenia.

Czy prywatny samochód używany w delegacji zmienia ocenę badań?

Może mieć znaczenie praktyczne, ale nadal nie tworzy sam przez się obowiązku psychotestów. Ważne jest, czy prowadzenie pojazdu stanowi stały element pracy, a nie jedynie incydentalny przejazd.

Źródła

• art. 87, art. 91, art. 92 § 1 pkt 1, art. 229 § 1, § 2 i § 4, art. 234 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 3 ust. 1, art. 11 ust. 1, art. 21 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych
• art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy
• rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy
• wyrok Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 1999 r., II UKN 557/98