Choroba zawodowa na emeryturze – czy można ją stwierdzić i co daje?

Samo przejście na emeryturę nie wyklucza stwierdzenia choroby zawodowej. Podstawą jest art. 235¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie albo z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy.

W praktyce w Pani sytuacji najważniejsze są dwie kwestie: po pierwsze, czy rozpoznane schorzenie mieści się w wykazie chorób zawodowych, a po drugie – czy zostało rozpoznane w czasie, w którym przepisy dopuszczają jego powiązanie z dawnym narażeniem zawodowym. Przy pracy biurowej i intensywnej pracy przy klawiaturze najczęściej analizowany bywa zespół cieśni w obrębie nadgarstka, ale każda sprawa wymaga oceny medycznej i zawodowej.

Kto i gdzie zgłasza podejrzenie choroby zawodowej?

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych podejrzenie choroby zawodowej może zgłosić m.in. pracownik albo były pracownik, lekarz, lekarz dentysta, pracodawca oraz właściwy państwowy inspektor sanitarny. Były pracownik składa zgłoszenie do właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego albo państwowego granicznego inspektora sanitarnego.

Jeżeli jest Pani emerytką, zgłoszenie składa Pani samodzielnie do sanepidu właściwego ze względu na miejsce, w którym praca była wykonywana, albo ze względu na krajową siedzibę pracodawcy – zgodnie z zasadami właściwości określonymi w § 4 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych.

Do zgłoszenia warto dołączyć:

• dokumentację medyczną dotyczącą rozpoznania schorzenia, leczenia i operacji,
• informacje o przebiegu zatrudnienia i zajmowanych stanowiskach,
• opis obowiązków i warunków pracy,
• dokumenty potwierdzające narażenie zawodowe, jeżeli są dostępne,
• orzeczenia lekarskie lub wyniki badań specjalistycznych.

Czy po wielu latach od zakończenia pracy nadal można wszcząć postępowanie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy konkretna choroba została rozpoznana w okresie przewidzianym w wykazie chorób zawodowych. Wynika to z art. 235² Kodeksu pracy oraz z załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych, który dla każdej jednostki chorobowej określa okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów po zakończeniu narażenia zawodowego nadal pozwala na jej uznanie za chorobę zawodową.

To bardzo ważne: nie ma jednej ogólnej zasady typu „do 3 lat” czy „do 10 lat” dla wszystkich chorób. Każdorazowo trzeba sprawdzić konkretną pozycję z wykazu chorób zawodowych i przypisany do niej okres. Jeśli ten okres minął, stwierdzenie choroby zawodowej może być niemożliwe niezależnie od tego, że choroba faktycznie wystąpiła.

W przypadku schorzeń związanych z przewlekłym przeciążeniem kończyn górnych, takich jak cieśń nadgarstka, decydujące znaczenie ma dokładne zakwalifikowanie jednostki chorobowej do właściwej pozycji wykazu oraz termin pojawienia się udokumentowanych objawów.

Jak przebiega postępowanie o stwierdzenie choroby zawodowej?

Procedura wynika głównie z art. 235¹–235⁵ Kodeksu pracy oraz z rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych.

Jeżeli orzeczenie jednostki I stopnia jest niekorzystne, można żądać ponownego badania przez jednostkę orzeczniczą II stopnia – na zasadach określonych w § 8 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. Dopiero po zakończeniu tej części medycznej inspektor sanitarny wydaje decyzję administracyjną.

Jakie świadczenia mogą przysługiwać po stwierdzeniu choroby zawodowej?

Katalog świadczeń określa art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Należą do nich m.in. zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, jednorazowe odszkodowanie, renta z tytułu niezdolności do pracy, renta szkoleniowa, renta rodzinna, dodatek pielęgnacyjny oraz pokrycie niektórych kosztów leczenia.

Jednak u osoby pobierającej już emeryturę realnie najczęściej rozważa się:

• jednorazowe odszkodowanie – jeżeli stwierdzono stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu, zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy wypadkowej,
• rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową – jeżeli choroba zawodowa spowodowała niezdolność do pracy, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy wypadkowej,
• świadczenia pochodne, jeżeli występują przesłanki ustawowe.

Trzeba wyraźnie oddzielić dwa etapy: najpierw stwierdzenie choroby zawodowej przez sanepid, a dopiero potem postępowanie przed ZUS o konkretne świadczenie. ZUS nie „stwierdza” choroby zawodowej, ale ocenia prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego.

Jednorazowe odszkodowanie – czy emeryt może je dostać?

Co do zasady tak, jeżeli po stwierdzeniu choroby zawodowej ZUS ustali stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu. Podstawą jest art. 11 ust. 1 oraz art. 12 ustawy wypadkowej. Wysokość odszkodowania jest zależna od procentowego uszczerbku i stawki obowiązującej w danym okresie, ogłaszanej na podstawie przepisów wykonawczych.

Nie ma przepisu, który wyłączałby samo prawo do jednorazowego odszkodowania tylko dlatego, że poszkodowany jest już na emeryturze. Problem praktyczny zwykle polega gdzie indziej: trzeba wykazać związek schorzenia z pracą oraz przejść procedurę stwierdzenia choroby zawodowej mimo upływu czasu od ustania zatrudnienia.

Jeżeli dokumentacja medyczna jest niepełna albo dawny pracodawca już nie istnieje, sprawa staje się trudniejsza dowodowo, ale nie zawsze beznadziejna. Znaczenie mogą mieć akta osobowe, zakresy obowiązków, zaświadczenia współpracowników, wyniki badań profilaktycznych czy dokumentacja BHP.

Renta z tytułu niezdolności do pracy a emerytura

Renta z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego przysługuje osobie, która stała się niezdolna do pracy wskutek choroby zawodowej – art. 17 ust. 1 ustawy wypadkowej. Przy ustalaniu samej niezdolności do pracy stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 12 i art. 13 tej ustawy.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy emerytalnej niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie albo częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Częściowa i całkowita niezdolność do pracy są dalej zdefiniowane w art. 12 ust. 2 i 3 tej ustawy.

Dla emeryta kluczowe jest to, że sama choroba zawodowa nie wystarcza do renty. Potrzebne jest jeszcze orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej ZUS potwierdzające niezdolność do pracy pozostającą w związku z chorobą zawodową.

Zbieg emerytury i renty wypadkowej

Tu poprzednia wersja artykułu wymaga doprecyzowania. Zasadą z art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest wypłata jednego świadczenia w razie zbiegu prawa do kilku świadczeń. Jednak dla renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy albo chorobą zawodową istnieje szczególna regulacja.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy wypadkowej osobie uprawnionej jednocześnie do emerytury i renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego wypłaca się – zależnie od wyboru zainteresowanego – albo rentę powiększoną o połowę emerytury, albo emeryturę powiększoną o połowę tej renty.

Wyjątek od tej zasady wynika z art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej. Przepis ten wyłącza korzystny zbieg, jeżeli osoba osiąga przychód powodujący zawieszenie prawa do świadczeń lub zmniejszenie ich wysokości na podstawie przepisów emerytalnych. Wtedy wypłacane jest jedno świadczenie – wyższe lub wybrane.

Jeżeli chce Pani szerzej przeanalizować temat zbiegu świadczeń, pomocny może być materiał: renta choroba zawodowa.

Jakie korzyści może dać decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej?

W Pani sytuacji potencjalne korzyści zależą od konkretnego stanu zdrowia i dowodów. Najczęściej chodzi o:

• otwarcie drogi do jednorazowego odszkodowania z ZUS,
• możliwość ubiegania się o rentę z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego,
• ustalenie związku schorzenia z warunkami pracy, co może mieć znaczenie także dla innych roszczeń lub spraw urzędowych,
• korzystniejsze zasady zbiegu renty wypadkowej z emerytura, jeżeli renta zostanie przyznana.

Nie można jednak obiecać z góry konkretnego świadczenia. Jeżeli sanepid stwierdzi chorobę zawodową, a ZUS nie stwierdzi niezdolności do pracy albo nie ustali uszczerbku, część świadczeń może nie przysługiwać.

Na co zwrócić uwagę przed złożeniem wniosku?

Przed rozpoczęciem postępowania warto sprawdzić cztery kwestie:

1. czy schorzenie mieści się w aktualnym wykazie chorób zawodowych,
2. czy objawy lub rozpoznanie pojawiły się w okresie wskazanym przy tej chorobie po ustaniu narażenia,
3. czy da się udokumentować charakter pracy i narażenie zawodowe,
4. czy obecny stan zdrowia uzasadnia ubieganie się także o świadczenia z ZUS.

Jeżeli miała Pani operacje jeszcze w czasie aktywności zawodowej lub krótko po jej zakończeniu, to właśnie data rozpoznania i pełna dokumentacja medyczna będą kluczowe. Sam fakt, że dziś jest Pani emerytką, nie zamyka postępowania.

FAQ

Czy emeryt może zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?

Tak. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych podejrzenie może zgłosić także były pracownik.

Czy ZUS stwierdza chorobę zawodową?

Nie. Chorobę zawodową stwierdza państwowy inspektor sanitarny w decyzji administracyjnej. ZUS rozpoznaje dopiero prawo do świadczeń.

Czy samo stwierdzenie choroby zawodowej oznacza przyznanie renty?

Nie. Do renty potrzebne jest dodatkowo ustalenie niezdolności do pracy spowodowanej chorobą zawodową, na zasadach z art. 17 ustawy wypadkowej.

Czy można pobierać jednocześnie emeryturę i rentę z tytułu choroby zawodowej?

Co do zasady tak, na zasadzie z art. 26 ust. 1 ustawy wypadkowej: jedno świadczenie plus połowa drugiego, według wyboru uprawnionego. Wyjątki dotyczą m.in. osiągania przychodu wpływającego na zawieszenie albo zmniejszenie świadczeń.

Czy po wielu latach od zakończenia pracy sprawa jest z góry przegrana?

Nie zawsze. Decyduje nie tyle sam upływ lat, ile to, czy choroba mieści się w wykazie i czy została rozpoznana w okresie wskazanym dla tej choroby po ustaniu narażenia.

Źródła

• art. 235¹–235⁵ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych
• art. 6, art. 11, art. 12, art. 17, art. 26 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych
• art. 12, art. 13, art. 95 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych