Wypłata emerytury osoby przebywającej w hospicjum

Od kilku dni 80-letnia mama pani Eweliny przebywa w hospicjum. Stan fizyczny starszej pani nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie, ale pod względem umysłowym funkcjonuje normalnie. Przed pobytem w szpitalu i hospicjum mama podpisała upoważnienie dla zięcia do odbioru emerytury od listonosza. Rodzina usłyszała jednak, że ZUS może wstrzymać wypłatę emerytury osobie przebywającej w hospicjum, a pieniądze może odbierać wyłącznie opiekun prawny po ubezwłasnowolnieniu. Pojawiła się też obawa, że emeryturę zabierze hospicjum na pokrycie kosztów pobytu. Czy rzeczywiście tak jest i jak bezpiecznie rozwiązać problem wypłacania emerytury?

Czy hospicjum może zabrać emeryturę pacjenta?

Nie. Sam pobyt w hospicjum nie powoduje, że hospicjum staje się uprawnione do emerytury pacjenta. Emerytura jest świadczeniem osobistym emeryta i nadal należy do niego. Placówka nie może przejąć emerytury tylko dlatego, że pacjent korzysta z opieki hospicyjnej.

Trzeba odróżnić hospicjum od domu pomocy społecznej. W przypadku DPS zasady odpłatności wynikają z ustawy o pomocy społecznej, a mieszkaniec partycypuje w kosztach pobytu według reguł określonych w tej ustawie. Przy hospicjum finansowanym przez NFZ nie działa mechanizm automatycznego pobierania części emerytury pacjenta na zasadach właściwych dla DPS. Dlatego informacje, że hospicjum z samego faktu pobytu „zabiera emeryturę”, są mylące.

Jak ZUS wypłaca emeryturę?

Zasady wypłaty świadczeń reguluje przede wszystkim art. 130 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenia wypłaca się osobom uprawnionym w formie bezgotówkowej na wskazany przez osobę uprawnioną jej rachunek płatniczy prowadzony w kraju lub wydany w kraju jej instrument płatniczy albo za pośrednictwem podmiotów prowadzących działalność w zakresie doręczania świadczeń, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

ZUS nie wstrzymuje emerytury tylko dlatego, że emeryt przebywa w hospicjum. Problem może powstać wtedy, gdy świadczenie jest doręczane gotówką pod dotychczasowy adres, a doręczyciel nie może zastać osoby uprawnionej ani skutecznie wydać przekazu osobie upoważnionej. Wtedy świadczenie może nie zostać doręczone i trzeba wyjaśnić sytuację z ZUS lub zmienić sposób wypłaty.

Osoba, która może świadomie składać oświadczenia woli, może uporządkować sposób wypłaty świadczenia. Najczęściej robi się to przez zgłoszenie do ZUS wypłaty na należący do niej rachunek płatniczy. Formalności można załatwiać samodzielnie albo przez prawidłowo umocowanego pełnomocnika; ZUS udostępnia także obsługę elektroniczną w eZUS.

Odbiór emerytury od listonosza a pełnomocnictwo pocztowe

Jeżeli emerytura jest doręczana przekazem pocztowym, trzeba odróżnić dwie sprawy: dyspozycję wobec ZUS oraz techniczny odbiór przekazu od operatora pocztowego. Prawo pocztowe przewiduje pełnomocnictwo pocztowe do odbioru przesyłek lub przekazów pocztowych. Co istotne, jeżeli adresat nie jest w stanie poruszać się samodzielnie, ustawa przewiduje możliwość udzielenia takiego pełnomocnictwa w miejscu jego pobytu, z udziałem pracownika operatora.

Takie rozwiązanie może pomóc, gdy pacjent nadal chce otrzymywać świadczenie przekazem pocztowym, ale nie jest w stanie samodzielnie odebrać gotówki. Przy dłuższym pobycie w szpitalu lub hospicjum warto jednak rozważyć wypłatę bezgotówkową, zwłaszcza gdy stan zdrowia pacjenta może się szybko pogorszyć.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle wypłata emerytury na rachunek należący do emeryta. Bliska osoba może uzyskać od pacjenta pełnomocnictwo bankowe albo inne pełnomocnictwo akceptowane przez bank. Zakres umocowania i wymagania formalne trzeba sprawdzić w konkretnej instytucji. Środki nadal pozostają pieniędzmi pacjenta i powinny być wykorzystywane na jego potrzeby.

Co zrobić, gdy pacjent jest świadomy i chce wskazać osobę do pomocy?

Jeżeli pacjent jest przytomny, logicznie kontaktuje się z otoczeniem i rozumie znaczenie swoich decyzji, nie ma podstaw do ubezwłasnowolnienia tylko dlatego, że wymaga opieki medycznej. W takiej sytuacji należy przede wszystkim uporządkować dokumenty i sposób dostępu do pieniędzy.

1. Ustalić aktualny sposób wypłaty emerytury — czy świadczenie przychodzi przekazem, czy wpływa na rachunek.
2. Jeżeli świadczenie przychodzi pocztą, rozważyć zmianę na wypłatę bezgotówkową — rachunek wskazywany ZUS powinien należeć do emeryta.
3. Ustanowić zaufaną osobę do załatwiania określonych formalności — osobno trzeba ocenić pełnomocnictwo do ZUS, banku i ewentualnie pełnomocnictwo pocztowe.
4. Zadbać o dowody wydatków — osoba pomagająca pacjentowi powinna przechowywać potwierdzenia opłat, zakupów leków, środków higienicznych i innych kosztów ponoszonych na rzecz pacjenta.
5. Nie mieszać pieniędzy pacjenta z własnymi — nawet bliski członek rodziny powinien traktować emeryturę jako majątek pacjenta, a nie jako wspólne środki rodziny.

Co zrobić, gdy pacjent traci świadomość albo nie może podejmować decyzji?

Jeżeli pacjent nie ma kontaktu z otoczeniem, nie rozumie znaczenia czynności albo nie jest w stanie złożyć świadomego oświadczenia, nie powinno się sporządzać za niego nowych pełnomocnictw ani podpisywać dokumentów w jego imieniu bez właściwej podstawy prawnej. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje wcześniej udzielone pełnomocnictwo, w jaki sposób wypłacane jest świadczenie i czy sytuacja ma charakter przejściowy czy trwały.

Wcześniej udzielone pełnomocnictwo co do zasady nie wygasa wyłącznie z powodu pogorszenia stanu zdrowia mocodawcy, ale jego zakres, forma oraz możliwość wykorzystania wobec banku lub innej instytucji zależą od treści dokumentu i właściwych przepisów lub regulaminów. Śmierć pacjenta zmienia sytuację całkowicie — po śmierci nie można dalej pobierać świadczenia jako emerytury osoby żyjącej.

Jeżeli nie ma skutecznego umocowania do prowadzenia szerszych spraw majątkowych lub osobistych, może być potrzebne postępowanie sądowe. Sama kwestia bieżącej wypłaty emerytury wymaga jednak dodatkowo sprawdzenia szczególnej regulacji z art. 136b. Więcej o działaniach rodziny przy braku świadomości chorego opisuje artykuł o sytuacji osoby niezdolnej do decyzji.

Faktyczny opiekun a wypłata emerytury przed ustanowieniem opiekuna prawnego

Art. 136b ustawy o emeryturach i rentach z FUS przewiduje szczególną ścieżkę na okres przejściowy. Jeżeli z akt sprawy wynika konieczność ustanowienia dla emeryta lub rencisty opiekuna prawnego, do czasu jego ustanowienia świadczenie może być wypłacane osobie sprawującej faktyczną opiekę nad emerytem lub rencistą.

Nie jest to automatyczne uprawnienie każdego członka rodziny. Ustawa wymaga, aby świadczenie było wypłacane na podstawie oświadczenia o sprawowaniu faktycznej opieki, potwierdzonego przez organ, który z racji wykonywanych zadań posiada informacje dotyczące sprawowania tej opieki. ZUS powinien więc ocenić, czy w konkretnej sprawie zostały spełnione przesłanki art. 136b.

Przed wypłatą osoba faktycznie opiekująca się emerytem jest pouczana o obowiązku informowania organu rentowego o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymanie wypłaty w całości lub w części. Musi również liczyć się z obowiązkiem zwrotu świadczenia, jeżeli zostało pobrane nienależnie.

Ta regulacja dotyczy sposobu wypłaty emerytury lub renty w okresie oczekiwania na ustanowienie opiekuna prawnego. Nie daje osobie sprawującej faktyczną opiekę ogólnego prawa do reprezentowania chorego we wszystkich sprawach, np. do swobodnego dysponowania jego rachunkiem bankowym, zawierania umów czy podejmowania innych czynności majątkowych bez odrębnej podstawy prawnej.

Czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie i opiekun prawny?

Ubezwłasnowolnienie nie jest narzędziem służącym wyłącznie do wygodniejszego odbioru emerytury. To poważna instytucja prawa cywilnego. Ubezwłasnowolnienie całkowite może zostać orzeczone wtedy, gdy z powodu wskazanych w Kodeksie cywilnym zaburzeń psychicznych osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Sama choroba somatyczna, podeszły wiek, pobyt w hospicjum albo niesamodzielność fizyczna nie przesądzają o spełnieniu tej przesłanki.

Jeżeli sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie całkowite, ustanawia się opiekę. Opiekun działa w interesie osoby pozostającej pod opieką i zarządza jej sprawami w granicach prawa; przy ważniejszych czynnościach dotyczących majątku może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego. Zobacz szerzej, jak chronić majątek osoby ubezwłasnowolnionej.

Opiekun prawny nie przejmuje emerytury dla siebie. Środki mają służyć potrzebom osoby pozostającej pod opieką, a sposób zarządu może podlegać kontroli sądu. Przydatny może być też poradnik wyjaśniający, jak wygląda sprawozdanie opiekuna prawnego.

Hospicjum a prywatne opłaty i zgoda pacjenta

Jeżeli pacjent korzysta ze świadczeń gwarantowanych w placówce mającej umowę z NFZ, opieka hospicyjna jest świadczeniem finansowanym ze środków publicznych. Placówka ma obowiązek udzielać pacjentowi informacji o świadczeniach i zasadach pobytu, a objęcie opieką odbywa się zgodnie z regułami dotyczącymi świadczeń zdrowotnych i praw pacjenta.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy chodzi o dodatkowe usługi prywatne, ponadstandardowe świadczenia albo odrębną umowę cywilną. Wtedy trzeba sprawdzić dokumenty podpisane przez pacjenta lub osobę uprawnioną do jego reprezentowania. Nawet wtedy nie oznacza to automatycznego przejęcia emerytury przez hospicjum — podstawą obciążenia powinny być konkretne ustalenia i prawidłowa podstawa prawna.

Jak rozwiązać problem w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest to, że mama pani Eweliny zachowuje sprawność umysłową i rozumie znaczenie swoich decyzji. Nie ma więc podstaw, aby z samego pobytu w hospicjum wyprowadzać konieczność ubezwłasnowolnienia lub ustanawiania opiekuna prawnego.

Najpierw warto ustalić, czy dotychczasowe upoważnienie dla zięcia rzeczywiście spełnia wymagania właściwe dla odbioru przekazu. Jeżeli rodzina chce pozostać przy wypłacie gotówkowej, trzeba zweryfikować z operatorem pocztowym formę pełnomocnictwa pocztowego, w tym możliwość jego udzielenia w miejscu pobytu mamy, jeżeli nie może samodzielnie udać się do placówki.

Przy dłuższym pobycie bardziej stabilnym rozwiązaniem może być zgłoszenie w ZUS wypłaty emerytury na rachunek należący do mamy i następnie ustanowienie przez nią zaufanej osoby do działania w granicach pełnomocnictwa. Art. 136b nie jest tu rozwiązaniem pierwszego wyboru, ponieważ dotyczy sytuacji, gdy z akt wynika konieczność ustanowienia opiekuna prawnego — a z opisu sprawy wynika, że mama nadal może świadomie decydować.

FAQ

Czy ZUS wstrzymuje emeryturę z powodu pobytu w hospicjum?

Nie z samego powodu pobytu w hospicjum. Problem z bieżącą wypłatą może pojawić się wtedy, gdy świadczenia nie można doręczyć albo gdy trzeba wyjaśnić, komu i w jaki sposób może być ono legalnie wypłacane.

Czy hospicjum może pobierać emeryturę pacjenta?

Nie automatycznie. Emerytura należy do pacjenta. Ewentualne opłaty za świadczenia lub usługi muszą mieć odrębną podstawę i nie wynikają z samego faktu pobytu w hospicjum.

Czy córka lub zięć mogą odbierać emeryturę od listonosza?

Może to być możliwe przy prawidłowym pełnomocnictwie pocztowym do odbioru przekazów. Trzeba jednak spełnić wymagania operatora i ustawy. Jeżeli adresat nie może poruszać się samodzielnie, Prawo pocztowe przewiduje możliwość udzielenia pełnomocnictwa pocztowego w miejscu jego pobytu.

Czy faktyczny opiekun może otrzymywać emeryturę przed ustanowieniem opiekuna prawnego?

Tak, ale tylko w szczególnej sytuacji określonej w art. 136b ustawy emerytalnej. Musi z akt wynikać konieczność ustanowienia opiekuna prawnego, a osoba sprawująca faktyczną opiekę składa oświadczenie o tej opiece potwierdzone przez właściwy organ. O wypłacie decyduje organ rentowy po ocenie ustawowych warunków.

Czy osoba otrzymująca emeryturę na podstawie art. 136b może swobodnie działać za chorego?

Nie. Art. 136b reguluje szczególny sposób wypłaty świadczenia i sam w sobie nie daje ogólnego umocowania do reprezentowania emeryta w innych sprawach majątkowych, bankowych czy umownych.

Kiedy potrzebny jest opiekun prawny?

Opiekun prawny pojawia się po ustanowieniu opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie. Sama niesamodzielność fizyczna lub pobyt w hospicjum nie oznaczają, że taka droga jest potrzebna. Jeżeli problem dotyczy wyłącznie okresu oczekiwania na opiekuna i wypłaty emerytury, trzeba dodatkowo sprawdzić art. 136b.

Podsumowanie

Emerytura osoby przebywającej w hospicjum nadal należy do tej osoby. Hospicjum nie przejmuje jej z samego faktu pobytu, a ZUS nie wstrzymuje świadczenia wyłącznie dlatego, że emeryt korzysta z opieki hospicyjnej. Jeżeli pacjent jest świadomy, najprościej uporządkować wypłatę i pełnomocnictwa za jego zgodą.

Gdy pacjent nie może już świadomie działać, nie należy tworzyć nowych pełnomocnictw w jego imieniu. Trzeba wtedy ocenić istniejące umocowania, potrzebę postępowania sądowego oraz art. 136b ustawy emerytalnej. Ten przepis pozwala w określonych warunkach wypłacać świadczenie osobie faktycznie opiekującej się emerytem do czasu ustanowienia opiekuna prawnego, ale nie zastępuje ogólnej reprezentacji prawnej chorego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 130 i art. 136b — Dz.U. 2025 poz. 1749 z późn. zm.

2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, informacja o wypłacie świadczenia na rachunek bankowy — zus.pl

3. Ustawa z dnia 23 listopada 2012 r. — Prawo pocztowe, w szczególności art. 38 — Dz.U. 2026 poz. 558

4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej — Dz.U. 2013 poz. 1347 z późn. zm.

5. Narodowy Fundusz Zdrowia, opieka paliatywna i hospicyjna — pacjent.gov.pl

6. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 13–16 — Dz.U. 2026 poz. 795

7. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności przepisy o opiece nad ubezwłasnowolnionym całkowicie — Dz.U. 2026 poz. 236

8. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności przepisy o odpłatności za pobyt w DPS — Dz.U. 2026 poz. 639