Ubezwłasnowolnienie pełnoletniego dziecka z niepełnosprawnością

Czy oboje rozwiedzeni rodzice mogą dalej opiekować się dorosłym dzieckiem?

Tak, w praktyce oboje rodzice mogą nadal uczestniczyć w opiece nad pełnoletnim dzieckiem z niepełnosprawnością, ale po ukończeniu przez nie 18 lat nie działa już władza rodzicielska. Zgodnie z art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do pełnoletności. Oznacza to, że po 18. urodzinach rodzice nie są już jego przedstawicielami ustawowymi tylko dlatego, że są rodzicami.

Jeżeli stan zdrowia pełnoletniego dziecka uzasadnia ubezwłasnowolnienie całkowite, po prawomocnym orzeczeniu ustanawia się dla niego opiekę na podstawie art. 13 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Wtedy sąd opiekuńczy dobiera opiekuna, kierując się dobrem podopiecznego. Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka – ojciec lub matka, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie.

Przepis używa sformułowania „ojciec lub matka”, co oznacza, że co do zasady sąd ustanawia konkretną osobę opiekunem. W praktyce nie należy zakładać automatycznie, że sąd ustanowi „dwóch opiekunów” w każdym przypadku. Możliwe jest natomiast takie ukształtowanie wykonywania opieki i kontaktów rodzinnych, aby oboje rodzice nadal realnie współuczestniczyli w opiece nad dzieckiem. To, czy w danej sprawie sąd powoła jednego opiekuna, czy znajdzie inne rozwiązanie organizacyjne, zależy od stanu faktycznego, relacji rodziców i dobra podopiecznego.

Jeżeli problem dotyczy raczej wsparcia w prowadzeniu spraw niż całkowitego braku zdolności kierowania swoim postępowaniem, trzeba rozważyć ubezwłasnowolnienie częściowe. Wtedy zamiast opiekuna ustanawia się kuratora – art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 181 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kiedy w ogóle można żądać ubezwłasnowolnienia?

Ubezwłasnowolnienie nie jest „formalnością po ukończeniu 18 lat”. Sąd może je orzec tylko wtedy, gdy są spełnione ustawowe przesłanki.

Ubezwłasnowolnienie całkowite reguluje art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Ubezwłasnowolnienie częściowe przewiduje art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dotyczy ono osoby pełnoletniej, która z powodu tych samych kategorii zaburzeń potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.

W orzecznictwie utrwalono, że ubezwłasnowolnienie ma służyć wyłącznie interesowi osoby, której dotyczy wniosek. Nadal aktualne pozostaje postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83, zgodnie z którym instytucja ta nie służy wygodzie rodziny, lecz ochronie osoby chorej.

Dlatego sam fakt niepełnosprawności, diagnozy autyzmu, potrzeby stałego wsparcia czy trudności w codziennym życiu nie oznacza jeszcze automatycznie konieczności ubezwłasnowolnienia. W części spraw lepsze może być pełnomocnictwo, wsparcie w banku, w ZUS lub pomoc przy leczeniu. W innych – zwłaszcza gdy osoba nie rozumie znaczenia swoich działań – ubezwłasnowolnienie okazuje się konieczne.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego i częściowego

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych – art. 12 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że co do zasady nie może samodzielnie skutecznie zawierać umów ani składać oświadczeń woli, poza drobnymi umowami życia codziennego wykonywanymi na bieżąco, o ile nie pociągają za sobą rażącego pokrzywdzenia tej osoby – art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – art. 15 Kodeksu cywilnego. Część czynności może wykonywać samodzielnie, a do części potrzebuje zgody kuratora albo – w sprawach przekraczających zwykły zarząd – także zezwolenia sądu opiekuńczego, jeśli przepis tego wymaga.

W praktyce różnica jest bardzo istotna:

W sprawach rodzinnych i majątkowych konsekwencje mogą być daleko idące, dlatego rodzaj wniosku trzeba dopasować do realnego stanu zdrowia i potrzeb osoby, której sprawa dotyczy.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę i kto może złożyć wniosek?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym – art. 544 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Są to:

1. małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
2. jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
3. jej przedstawiciel ustawowy.

Rodzice pełnoletniego dziecka mogą więc złożyć taki wniosek jako krewni w linii prostej. W przypadku rodziców rozwiedzionych nie ma przeszkody, aby wniosek złożył jeden z nich albo aby oboje wystąpili zgodnie.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa, poza wnioskodawcą, osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek – art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

1. Złożenie wniosku do sądu okręgowego.
We wniosku trzeba wskazać, czy domagacie się ubezwłasnowolnienia całkowitego czy częściowego, opisać stan zdrowia, dotychczasowe funkcjonowanie, rodzaj trudności i dołączyć dokumenty medyczne.

2. Obowiązkowe wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek.
Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba ta powinna zostać wysłuchana niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa.

3. Opinia biegłych.
Kluczowe znaczenie ma opinia o stanie zdrowia psychicznego, zdolności kierowania postępowaniem oraz potrzebie pomocy w prowadzeniu spraw. Bez tej opinii sąd nie powinien rozstrzygać sprawy merytorycznie.

4. Ewentualna obserwacja w zakładzie leczniczym.
Na podstawie art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zarządzić obserwację, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne. Co do zasady trwa ona nie dłużej niż 6 tygodni, a wyjątkowo może zostać przedłużona do 3 miesięcy.

5. Rozprawa i postanowienie.
Ubezwłasnowolnienie może zostać orzeczone tylko po przeprowadzeniu rozprawy – art. 555 Kodeksu postępowania cywilnego.

6. Osobne postępowanie o ustanowienie opiekuna albo kuratora.
Po uprawomocnieniu się orzeczenia sąd okręgowy przesyła je do sądu opiekuńczego, który ustanawia opiekuna lub kuratora. To odrębny etap postępowania.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Najczęściej do wniosku dołącza się:

• odpis skrócony aktu urodzenia osoby, której dotyczy wniosek, a gdy pozostaje w małżeństwie – także odpis aktu małżeństwa,
• dokumenty potwierdzające pokrewieństwo wnioskodawcy, jeśli nie wynika ono wprost z aktów stanu cywilnego,
• zaświadczenie lekarskie o stanie psychicznym osoby albo opinię psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej tej osoby, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu pijaństwa – zaświadczenie poradni leczenia uzależnień; wymóg ten wynika z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• posiadaną dokumentację medyczną, w tym wypisy ze szpitala, opinie poradni, orzeczenia o niepełnosprawności, opinie ze szkoły lub warsztatów terapii zajęciowej, jeżeli pokazują poziom samodzielności,
• opis codziennego funkcjonowania – np. trudności z rozumieniem pieniędzy, podpisywaniem dokumentów, leczeniem, bezpieczeństwem.

Sama „kartka od lekarza rodzinnego” zwykle nie wystarcza. Im dokładniej udokumentowany jest stan zdrowia i potrzeby osoby, tym sprawniej sąd może poprowadzić postępowanie.

Doradca tymczasowy na czas procesu

Jeżeli chodzi o czas między złożeniem wniosku a prawomocnym zakończeniem sprawy, warto rozważyć wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Gdy wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może przy wszczęciu lub w toku postępowania ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, jeżeli uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Doradcą tymczasowym powinien zostać przede wszystkim małżonek, krewny lub inna osoba bliska – art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. To rozwiązanie bywa bardzo potrzebne, gdy trzeba pilnie załatwiać leczenie, świadczenia, kontakt z bankiem albo zabezpieczyć majątek.

Zakres uprawnień doradcy tymczasowego zależy od treści postanowienia sądu i konkretnego stanu sprawy. Nie należy więc zakładać, że w każdej sytuacji jego kompetencje będą identyczne jak późniejszego opiekuna.

Kto ustanawia opiekuna lub kuratora po orzeczeniu?

To bardzo ważne: sąd okręgowy orzeka o ubezwłasnowolnieniu, ale nie ustanawia docelowo opiekuna czy kuratora. Po uprawomocnieniu się postanowienia sprawa trafia do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich, który działa jako sąd opiekuńczy.

W przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego oraz odpowiednich przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece. W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego ustanawia kuratora na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli rodzice są po rozwodzie, sąd oceni m.in.:

• kto faktycznie zajmuje się dzieckiem na co dzień,
• czy rodzice współpracują,
• czy nie ma konfliktu zagrażającego dobru podopiecznego,
• czy kandydat daje rękojmię prawidłowego wykonywania opieki.

W części spraw sąd ustanawia jednym opiekunem jednego z rodziców, a drugi rodzic nadal aktywnie uczestniczy w opiece faktycznej. To, czy możliwe będzie inne rozwiązanie, zależy od konkretnego sądu i konkretnych okoliczności.

Koszty i praktyczne uwagi

Od wniosku o ubezwłasnowolnienie pobiera się opłatę stałą przewidzianą w art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Trzeba też liczyć się z wydatkami na opinie biegłych. Jeżeli sytuacja materialna rodziny jest trudna, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 tej ustawy.

W sprawach o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek, adwokata lub radcę prawnego z urzędu nawet bez jej wniosku, jeżeli uzna udział profesjonalnego pełnomocnika za potrzebny – art. 560¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli zbliżają się 18. urodziny dziecka, nie warto odkładać działań na ostatni moment. W praktyce najwięcej problemów pojawia się przy leczeniu, wypłacie świadczeń, sprawach bankowych i podpisywaniu dokumentów po osiągnięciu pełnoletności.

FAQ

Czy po 18. urodzinach rodzic może dalej podpisywać dokumenty za dziecko?

Nie, nie z samego faktu bycia rodzicem. Po osiągnięciu pełnoletności wygasa władza rodzicielska – art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dalsza reprezentacja wymaga podstawy prawnej, np. opieki po ubezwłasnowolnieniu całkowitym, kurateli po częściowym albo pełnomocnictwa, jeśli dziecko jest zdolne go udzielić.

Czy każda osoba z niepełnosprawnością powinna zostać ubezwłasnowolniona?

Nie. O ubezwłasnowolnieniu decydują przesłanki z art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie sama diagnoza czy orzeczenie o niepełnosprawności.

Czy rozwiedzeni rodzice mogą wspólnie złożyć wniosek?

Tak. Oboje jako krewni w linii prostej są uprawnieni do złożenia wniosku na podstawie art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile trwa postępowanie?

To zależy od sądu, dostępności biegłych, konieczności obserwacji i stopnia skomplikowania sprawy. W praktyce sprawa rzadko kończy się bardzo szybko, dlatego warto przygotować dokumenty z wyprzedzeniem.

Czy można od razu we wniosku wskazać kandydata na opiekuna?

Tak, warto to zrobić i uzasadnić, dlaczego dana osoba najlepiej zadba o interes podopiecznego. Ostateczną decyzję podejmuje jednak sąd opiekuńczy po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., I CR 377/83.