Częściowe ubezwłasnowolnienie pełnoletniego dziecka z autyzmem

Kiedy można żądać częściowego ubezwłasnowolnienia dziecka z autyzmem?

Częściowe ubezwłasnowolnienie jest możliwe wobec osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Wynika to z art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W przypadku osoby z autyzmem sąd nie ocenia wyłącznie rozpoznania medycznego. Kluczowe jest to, czy po ukończeniu 18 lat dana osoba będzie w stanie rozumieć znaczenie czynności prawnych, oceniać skutki podpisywanych umów, zarządzać pieniędzmi, chronić swoje dane i samodzielnie załatwiać istotne sprawy urzędowe, bankowe czy majątkowe. Jeżeli syn wykonuje proste codzienne czynności, ale nie rozumie ryzyka pożyczek, zakupów ratalnych albo dokumentów podsuwanych do podpisu, częściowe ubezwłasnowolnienie może być adekwatnym rozwiązaniem.

Trzeba odróżnić ubezwłasnowolnienie częściowe od całkowitego. Ubezwłasnowolnienie całkowite dotyczy osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek przyczyn wymienionych w art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Częściowe ubezwłasnowolnienie dotyczy natomiast osoby pełnoletniej, która nie wymaga całkowitego zastąpienia w decyzjach, ale potrzebuje prawnego wsparcia i kontroli w ważniejszych sprawach.

Kiedy złożyć wniosek, jeżeli syn dopiero kończy 18 lat?

Zasadą jest, że pełnoletność uzyskuje się z chwilą ukończenia 18 lat, co wynika z art. 10 § 1 Kodeksu cywilnego. Jednocześnie art. 545 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego pozwala zgłosić wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe już na rok przed dojściem osoby do pełnoletności.

W praktyce oznacza to, że jeżeli syn kończy 18 lat w marcu przyszłego roku, wniosek można złożyć już teraz, o ile mieści się Pan w rocznym okresie poprzedzającym pełnoletność. Wczesne złożenie wniosku jest często korzystne, ponieważ postępowanie wymaga wysłuchania osoby, dokumentów, opinii biegłych i rozprawy, a więc może trwać kilka miesięcy.

Nie ma urzędowego formularza takiego wniosku. Trzeba przygotować zwykłe pismo procesowe spełniające wymagania z art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 126 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W piśmie należy wskazać sąd, strony i uczestników, żądanie, uzasadnienie, dowody, załączniki oraz podpis.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Krąg osób uprawnionych określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
• przedstawiciel ustawowy tej osoby.

Ojciec może więc wystąpić z wnioskiem jako rodzic. Jeżeli syn jest jeszcze małoletni, rodzic występuje co do zasady jako przedstawiciel ustawowy. Po uzyskaniu przez syna pełnoletności ojciec może działać jako krewny w linii prostej. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, sam fakt istnienia drugiego rodzica nie oznacza automatycznie, że wniosek ojca jest niedopuszczalny. Zależnie od sytuacji drugi rodzic może zostać zawiadomiony o sprawie albo brać udział w postępowaniu jako osoba zainteresowana.

Art. 545 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że krewni osoby, której dotyczy wniosek, nie mogą zgłaszać wniosku, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy osoba ma już ustanowionego przedstawiciela ustawowego, np. opiekuna. Z kolei art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje grzywnę za zgłoszenie wniosku w złej wierze albo lekkomyślnie.

Więcej o sytuacji, gdy działa tylko jeden z rodziców, opisuje materiał: wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Do jakiego sądu złożyć wniosek?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego, co wynika z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy miejscowo jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a przy braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

Jeżeli syn mieszka z Panem, właściwy będzie co do zasady sąd okręgowy dla miejsca jego zamieszkania. We wniosku warto jasno wskazać aktualny adres pobytu syna, ponieważ sąd będzie musiał go wysłuchać i doręczać mu pisma.

Co powinien zawierać wniosek o częściowe ubezwłasnowolnienie?

Wniosek powinien być konkretny i opisywać nie tylko diagnozy, ale przede wszystkim funkcjonowanie syna w życiu codziennym. Sąd bada, czy spełnione są przesłanki z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli czy syn z powodu wskazanych zaburzeń potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

W praktyce we wniosku warto zawrzeć:

• żądanie orzeczenia częściowego ubezwłasnowolnienia,
• dane syna i wnioskodawcy, w tym numery PESEL, jeżeli są znane,
• wskazanie, że wnioskodawca jest ojcem, wraz z odpisem aktu urodzenia syna,
• opis stanu zdrowia, niepełnosprawności i poziomu samodzielności,
• konkretne przykłady sytuacji, w których syn nie rozumie skutków prawnych swoich działań,
• wnioski dowodowe, np. o dokumentację medyczną, szkolną, opinie poradni, zeznania świadków i opinię biegłych,
• ewentualny wniosek, aby po prawomocnym orzeczeniu sąd opiekuńczy ustanowił Pana kuratorem.

W orzecznictwie przyjmuje się, że wniosek powinien wskazywać żądanie ubezwłasnowolnienia całkowitego albo częściowego, przyczynę wynikającą z przepisów Kodeksu cywilnego oraz okoliczności uzasadniające uprawnienie wnioskodawcy. Tak wypowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 grudnia 1976 r., sygn. akt I CR 441/76. Trzeba jednak pamiętać, że sąd ocenia aktualny stan faktyczny i dowody zebrane w danej sprawie.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku należy dołączyć przede wszystkim odpis skrócony aktu urodzenia syna, który potwierdza pokrewieństwo i uprawnienie ojca do złożenia wniosku. Warto dołączyć również dokumenty medyczne, psychologiczne i edukacyjne, które pokazują realny poziom funkcjonowania syna.

Znaczenie ma art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli według wniosku ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego, sąd może wymagać świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby albo opinii psychologa o stopniu niepełnosprawności intelektualnej. Jeżeli podstawą są inne zaburzenia, dokumentacja powinna możliwie jasno uprawdopodobniać potrzebę ubezwłasnowolnienia.

Przydatne załączniki to w szczególności:

• orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności,
• zaświadczenia psychiatry, neurologa, psychologa lub lekarza prowadzącego,
• opinie poradni psychologiczno-pedagogicznej,
• dokumentacja ze szkoły, ośrodka, terapii lub poradni,
• indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny, jeżeli istnieje,
• dokumenty potwierdzające trudności w rozumieniu czynności prawnych, np. niekorzystne umowy, próby wyłudzenia, korespondencję z bankiem lub sklepem.

Czy sąd zawsze powołuje biegłych?

Tak. Sama dokumentacja z przychodni, szkoły albo poradni nie wystarcza do rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także przez psychologa. Opinia biegłych powinna ocenić stan zdrowia, rozwój umysłowy, zdolność kierowania swoim postępowaniem oraz potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw.

Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek. Wynika to z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysłuchanie odbywa się niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz – w zależności od stanu zdrowia osoby – biegłego lekarza psychiatry albo neurologa. Jeżeli stan zdrowia tego wymaga, sąd może przeprowadzić wysłuchanie poza budynkiem sądu, np. w miejscu pobytu osoby.

Jak wygląda postępowanie krok po kroku?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie jest postępowaniem nieprocesowym, do którego stosuje się przepisy art. 544–560 Kodeksu postępowania cywilnego oraz ogólne przepisy o postępowaniu nieprocesowym, w tym art. 506–525 Kodeksu postępowania cywilnego.

1. Złożenie wniosku – pismo składa się do właściwego sądu okręgowego wraz z załącznikami i opłatą.
2. Wstępna kontrola wniosku – sąd sprawdza, czy wniosek pochodzi od osoby uprawnionej i czy zawiera wymagane elementy.
3. Wysłuchanie syna – sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
4. Dowód z opinii biegłych – sąd zleca badanie przez biegłego psychiatrę lub neurologa oraz psychologa na podstawie art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
5. Rozprawa – sąd analizuje opinię, dokumenty, zeznania świadków i stanowiska uczestników.
6. Postanowienie – sąd może orzec ubezwłasnowolnienie częściowe, oddalić wniosek albo uznać, że stan faktyczny uzasadnia inne rozstrzygnięcie.
7. Ustanowienie kuratora – po częściowym ubezwłasnowolnieniu sąd opiekuńczy ustanawia kuratora na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 178 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli postępowanie się przedłuża, a syn jest już pełnoletni i wymaga pilnej ochrony, można rozważyć wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla osoby pełnoletniej, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli jest to potrzebne dla ochrony jej osoby lub mienia. Szerzej opisuje to materiał: doradca tymczasowy.

Jakie są koszty sprawy?

Od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W sprawie o ubezwłasnowolnienie trzeba jednak liczyć się także z wydatkami na opinie biegłych. Sąd może wezwać wnioskodawcę do uiszczenia zaliczki na podstawie art. 130⁴ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wysokość zaliczki zależy od sądu, liczby biegłych i zakresu opinii.

Jeżeli sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą jest art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do wniosku należy dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, o którym mowa w art. 102 ust. 2 tej ustawy.

Jak częściowe ubezwłasnowolnienie chroni przed pożyczką lub niekorzystną umową?

Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Wynika to z art. 15 Kodeksu cywilnego. Do ważności czynności prawnej, przez którą taka osoba zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest co do zasady zgoda jej przedstawiciela ustawowego, co przewiduje art. 17 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zgoda nie została udzielona, umowa może wymagać potwierdzenia na podstawie art. 18 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to ochronę przed wieloma czynnościami finansowymi, np. pożyczką, kredytem konsumenckim, zakupem na raty albo sprzedażą wartościowego przedmiotu. Nie oznacza to jednak, że ubezwłasnowolnienie całkowicie eliminuje każde ryzyko. Jeżeli ktoś podszywa się pod syna, fałszuje podpis albo wykorzystuje jego dane bez jego udziału, sprawa może wymagać odrębnych działań cywilnych albo karnych.

Osoba z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych może natomiast zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, chyba że pociągają za sobą rażące pokrzywdzenie tej osoby. Wynika to z art. 20 Kodeksu cywilnego. Dlatego częściowe ubezwłasnowolnienie nie musi odbierać synowi możliwości prostych codziennych zakupów i funkcjonowania w zwykłych sprawach.

Kurator po częściowym ubezwłasnowolnieniu

Dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej ustanawia się kuratelę, co wynika z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego. Kuratora ustanawia sąd opiekuńczy na podstawie art. 178 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W odróżnieniu od ubezwłasnowolnienia całkowitego nie ustanawia się opiekuna, lecz kuratora.

Zakres działania kuratora zależy od treści orzeczenia i przepisów prawa. Kurator wspiera osobę częściowo ubezwłasnowolnioną i wyraża zgodę na czynności, które wymagają zgody przedstawiciela ustawowego. W określonych sprawach dotyczących majątku może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego, zwłaszcza gdy czynność przekracza zwykły zarząd interesami osoby pozostającej pod kuratelą.

FAQ

Podsumowanie

Częściowe ubezwłasnowolnienie dziecka z autyzmem po osiągnięciu pełnoletności może być właściwym rozwiązaniem, jeżeli syn nie będzie w pełni samodzielny w sprawach prawnych i majątkowych, ale nie ma podstaw do ubezwłasnowolnienia całkowitego. Wniosek można złożyć już na rok przed 18. urodzinami. Trzeba jednak dobrze opisać nie tylko diagnozę, lecz także konkretne trudności w codziennym funkcjonowaniu oraz ryzyka, przed którymi syn ma być chroniony.

Najważniejsze jest wykazanie przesłanek z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dokumenty z poradni, szkoły i od lekarzy pomagają, ale sąd i tak musi wysłuchać syna oraz dopuścić dowód z opinii biegłych. Po prawomocnym orzeczeniu sąd opiekuńczy ustanawia kuratora, który wspiera osobę częściowo ubezwłasnowolnioną i chroni ją przy ważniejszych czynnościach prawnych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 1976 r., sygn. akt I CR 441/76.