Czy rodzina może cofnąć darowiznę od dziadków?

Darowizna od dziadków – co naprawdę może kwestionować rodzina?

Jeżeli dziadek albo babcia skutecznie przenieśli na Panią własność udziałów w nieruchomości w formie aktu notarialnego, to sama niezgoda rodziny nie powoduje utraty własności. W przypadku nieruchomości umowa darowizny wymaga formy aktu notarialnego zgodnie z art. 890 § 1 w zw. z art. 158 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Po zawarciu ważnej umowy i przeniesieniu własności obdarowany staje się właścicielem i nie traci tego prawa tylko dlatego, że po śmierci darczyńcy pojawia się konflikt między spadkobiercami.

Trzeba odróżnić trzy różne kwestie:

• odwołanie darowizny – możliwe tylko w szczególnych przypadkach przewidzianych w ustawie,
• zachowek – roszczenie pieniężne osób uprawnionych po śmierci spadkodawcy,
• rozliczenie środków ze wspólnego majątku małżonków – gdy darczyńca przekazał więcej, niż należało wyłącznie do niego.

To, że w akcie notarialnym wpisano zwolnienie darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową, może mieć znaczenie przy dziale spadku między zstępnymi, ale nie usuwa automatycznie obowiązku uwzględniania darowizny przy obliczaniu zachowku, jeśli ustawa nakazuje jej doliczenie.

Kiedy darowiznę można odwołać?

Zasady odwołania darowizny reguluje przede wszystkim art. 896 i art. 898 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Po pierwsze, zgodnie z art. 896 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Po drugie, zgodnie z art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

W praktyce oznacza to, że nie wystarczy rodzinny konflikt, pretensje o majątek czy naciski innych spadkobierców. Potrzebna jest konkretna ustawowa podstawa. Dodatkowo:

• odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności nie jest możliwe, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył – art. 899 § 1 Kodeksu cywilnego,
• darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego – art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli darczyńca zmarł, sytuacja jest jeszcze węższa. Spadkobiercy mogą odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności tylko w granicach określonych w art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. W typowym sporze rodzinnym po śmierci dziadka taka sytuacja zwykle nie zachodzi.

Darowizna nieruchomości od dziadka a zachowek

Najbardziej realnym roszczeniem wobec obdarowanego po śmierci dziadka bywa zachowek. Podstawę stanowi art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, a jeżeli go nie otrzymali w odpowiedniej postaci, przysługuje im roszczenie pieniężne.

Jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, może kierować roszczenie także do obdarowanego. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Obdarowany odpowiada jednak tylko do wysokości wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Z kolei zgodnie z art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego obdarowany może zwolnić się z obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny.

W przypadku kilku darowizn znaczenie ma też kolejność obdarowania. Art. 1001 Kodeksu cywilnego przewiduje, że spośród kilku obdarowanych wcześniej obdarowany ponosi odpowiedzialność dopiero wtedy, gdy uprawniony do zachowku nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później.

Co istotne, roszczenie o zachowek nie oznacza automatycznie, że musi Pani oddać udziały w nieruchomości. Co do zasady chodzi o zapłatę sumy pieniężnej. Dopiero Pani decyzją mogłoby być wydanie przedmiotu darowizny zamiast zapłaty, jeśli byłoby to dla Pani korzystne.

Zobacz również:

• kiedy można odwołać darowiznę nieruchomości
• darowizna ze wspólnego konta małżeńskiego

Czy ciotka może żądać udziałów w nieruchomości?

Jeżeli dziadek skutecznie podarował Pani udział w swojej nieruchomości za życia, to udział ten nie wszedł już do spadku po nim. Z tego powodu ciotka co do zasady nie może domagać się w dziale spadku przeniesienia na nią tej części nieruchomości tak, jakby nadal należała do dziadka.

Inaczej mówiąc: darowizna wykonana za życia wyłącza dany składnik z masy spadkowej. To nie znaczy jednak, że darowizna jest prawnie obojętna. Może być uwzględniona przy zachowku według art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego, ale to wciąż nie to samo co „zabranie” obdarowanemu darowanej nieruchomości przez innych spadkobierców.

Oceniając konkretną sytuację, trzeba jeszcze sprawdzić, czy nieruchomość była majątkiem osobistym dziadka. Jeżeli tak było, dziadek mógł nią samodzielnie rozporządzić. Jeżeli natomiast rzecz należała do majątku wspólnego małżonków, w grę wchodzą dodatkowe rozliczenia zależne od rodzaju prawa i daty nabycia.

Darowizna pieniędzy po śmierci dziadka – czy babcia mogła przekazać całą kwotę?

Tu sprawa wygląda inaczej niż przy nieruchomości otrzymanej wcześniej od dziadka. Z chwilą śmierci jednego z małżonków ustaje wspólność majątkowa małżeńska, a udział zmarłego w majątku wspólnym wchodzi do spadku. Wynika to z art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Co do zasady oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.

Jeżeli więc 100 tys. zł pochodziło z majątku wspólnego dziadków, to po śmierci dziadka babcia mogła swobodnie rozporządzać co do zasady tylko swoją połową. Druga połowa weszła do spadku po dziadku. Nie oznacza to automatycznie nieważności całej czynności, ale oznacza, że rozporządzenie cudzym prawem może rodzić roszczenia rozliczeniowe.

W praktyce możliwe są tu dwa poziomy analizy:

• spadkowy – czy określona część pieniędzy należała już do spadku po dziadku i powinna być rozliczona między spadkobiercami,
• obligacyjny – czy osoba, która otrzymała pieniądze bez skutecznej podstawy prawnej w części dotyczącej udziału spadku, może być zobowiązana do ich zwrotu jako bezpodstawnie wzbogacona na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego.

Nie zawsze jednak końcowy wynik jest prosty. Znaczenie ma m.in. to, z jakiego rachunku przelano środki, kto był ich formalnym posiadaczem, czy pieniądze pochodziły wyłącznie z majątku wspólnego, czy częściowo z majątku osobistego babci, oraz czy później w dziale spadku spadkobiercy dokonali innych rozliczeń.

Jak wygląda to w praktyce – tabela

Pismo od komornika przy spisie inwentarza – co oznacza?

Jeżeli po stwierdzeniu nabycia spadku sąd zarządził sporządzenie spisu inwentarza, komornik może zwracać się do osób trzecich o informacje o majątku i długach spadkowych. Podstawę prowadzenia spisu inwentarza stanowią przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności art. 636¹ i nast. ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, a także przepisy wykonawcze dotyczące czynności komornika.

Samo otrzymanie takiego pisma nie znaczy, że jest Pani dłużnikiem spadku albo że komornik prowadzi przeciwko Pani egzekucję. Najczęściej chodzi o zebranie informacji potrzebnych do ustalenia aktywów i pasywów spadku.

To, czy trzeba odpowiadać, zależy od treści pouczenia i charakteru wezwania. Jeżeli pismo ma charakter informacyjny i z pouczenia wynika, że brak odpowiedzi nie rodzi dla Pani sankcji poza pominięciem określonych danych w spisie, to nie jest to tożsame z obowiązkiem zapłaty. Jeśli jednak komornik wzywa do wydania dokumentów albo wskazania konkretnego majątku na podstawie przepisu przewidującego obowiązek współdziałania, sytuację trzeba ocenić dokładnie według treści pisma.

W praktyce warto zachować kopertę, pismo, pouczenie oraz sprawdzić sygnaturę postępowania. Jeżeli pojawi się jakiekolwiek żądanie zwrotu pieniędzy lub informacja, że obdarowany jest zobowiązany wobec spadku, dobrze odpowiedzieć po analizie dokumentów, a nie pod wpływem nacisków rodziny.

Zobacz również:

• pomoc finansowa a darowizna, pożyczka i podatek
• darowizna aktem notarialnym a formalności podatkowe

Co w opisanej sytuacji wydaje się najbardziej prawdopodobne?

Przy założeniu, że:

• darowizna udziału w nieruchomości od dziadka została skutecznie dokonana aktem notarialnym,
• nie było rażącej niewdzięczności wobec dziadka,
• dziadek za życia nie odwołał darowizny,
• nie zachodzą przesłanki z art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego,

– rodzina nie ma prostego prawa „cofnąć” tej darowizny.

Natomiast ciotka może potencjalnie:

• dochodzić zachowku, jeżeli jest osobą uprawnioną i nie otrzymała należnej wartości,
• domagać się rozliczenia pieniędzy, o ile część kwoty 100 tys. zł należała do spadku po dziadku, ale takie roszczenie nie zawsze musi być kierowane wyłącznie do obdarowanej – zależy to od konstrukcji żądania i przebiegu działu spadku.

Babcia z kolei nie może skutecznie żądać zwrotu darowizny tylko dlatego, że teraz zmieniła zdanie. Musiałaby wskazać konkretną podstawę prawną. W odniesieniu do pieniędzy przekazanych po śmierci dziadka spór może jednak dotyczyć tej części, którą rozporządziła ponad własny udział.

Jak się przygotować do obrony swoich praw?

W podobnej sprawie warto zgromadzić:

• akty notarialne wszystkich darowizn,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• pisma komornika dotyczące spisu inwentarza,
• potwierdzenia przelewów i historię rachunku, z którego przekazano 100 tys. zł,
• dokumenty pokazujące, czy środki były objęte majątkiem wspólnym czy osobistym,
• ewentualne wezwania do zapłaty od ciotki lub innych spadkobierców.

Bez tych dokumentów łatwo pomylić trzy różne roszczenia: zachowek, bezpodstawne wzbogacenie oraz rozliczenia w dziale spadku. Każde z nich ma inną podstawę prawną i inne skutki.

FAQ

Czy po śmierci darczyńcy rodzina może sama cofnąć darowiznę?

Nie. Sama niezgoda spadkobierców nie wystarcza. Po śmierci darczyńcy odwołanie darowizny jest możliwe tylko w sytuacjach z art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego, a w praktyce znacznie częściej pojawia się roszczenie o zachowek.

Czy uprawniony do zachowku może zabrać darowaną nieruchomość?

Co do zasady nie. Zwykle może żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na podstawie art. 991 § 2 i art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Wydanie przedmiotu darowizny jest tylko sposobem zwolnienia się przez obdarowanego z odpowiedzialności na podstawie art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego.

Czy babcia mogła po śmierci dziadka podarować całą kwotę ze wspólnego konta?

Nie zawsze. Jeżeli pieniądze należały do majątku wspólnego małżonków, to po śmierci dziadka tylko część należąca do babci mogła być przez nią swobodnie darowana. Reszta mogła wejść do spadku i wymagać rozliczenia.

Czy pismo od komornika oznacza, że trzeba oddać darowiznę?

Nie. Przy spisie inwentarza komornik często zbiera informacje o majątku i długach spadku. Trzeba przeczytać pouczenie i ustalić, czy pismo ma charakter informacyjny, czy zawiera konkretne wezwanie wynikające z przepisów.

Czy zapis w akcie, że darowizna nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową, wyklucza zachowek?

Nie. To są różne instytucje. Brak zaliczenia na schedę spadkową nie wyłącza automatycznie doliczenia darowizny przy obliczaniu zachowku, jeżeli przepisy o zachowku tego wymagają.

Źródła

• art. 158, art. 405, art. 890 § 1, art. 896, art. 898 § 1, art. 899 § 1-3, art. 991 § 1-2, art. 1000 § 1 i § 3, art. 1001, art. 993 i nast. ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 31 § 1 oraz art. 43 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 636¹ i nast. ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego