Darowizna dla dzieci i służebność mieszkania – jak się zabezpieczyć

Darowizna pieniędzy dla synów a przyszłe roszczenia o zachowek

Jeżeli po sprzedaży mieszkania przekaże Pani synom pieniądze w formie darowizny, trzeba uwzględnić skutki spadkowe takiego działania. Najważniejsze znaczenie ma tu zachowek.

Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im korzyści ze spadku lub za życia spadkodawcy. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, a dwie trzecie – gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni.

Z kolei art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

W praktyce najważniejszy jest art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne. W przypadku darowizn na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku ich doliczenie następuje niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane. Oznacza to, że darowizna pieniędzy dla synów może mieć znaczenie nawet po wielu latach.

Jeżeli ma Pani tylko dwóch synów i nie ma małżonka ani innych osób, które będą uprawnione do dziedziczenia ustawowego, równy podział pieniędzy zwykle minimalizuje ryzyko sporu o zachowek między nimi. Jeżeli jednak pozostaje Pani w małżeństwie albo istnieje szczególna sytuacja rodzinna, skutki mogą być inne.

Jak podzielić pieniądze po sprzedaży mieszkania

Jeżeli celem jest uniknięcie zarzutu faworyzowania jednego dziecka, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest przekazanie obu synom równych kwot. Taki podział nie usuwa automatycznie wszystkich problemów spadkowych, ale znacząco ogranicza ryzyko przyszłych roszczeń między dziećmi.

Warto też zadbać o właściwe udokumentowanie przekazania środków. W przypadku pieniędzy darowizna może zostać zawarta bez aktu notarialnego, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione, co wynika z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla celów dowodowych i podatkowych bezpiecznie jest jednak sporządzić pisemną umowę darowizny i przekazać środki przelewem bankowym.

Jeżeli darowizna będzie dokonywana między rodzicem a dzieckiem, możliwe jest zwolnienie od podatku od spadków i darowizn w tzw. grupie zerowej, ale pod warunkami z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady trzeba zgłosić nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, a przy darowiźnie pieniędzy dodatkowo udokumentować ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek bankowy lub przekazem pocztowym.

Jeżeli środki zostaną wręczone gotówką bez odpowiedniego udokumentowania, zwolnienie podatkowe może nie przysługiwać.

Służebność mieszkania u syna – jak ją ustanowić prawidłowo

Jeżeli po przekazaniu pieniędzy ma Pani zamieszkać w lokalu należącym do jednego z synów, samo ustne porozumienie jest zbyt ryzykowne. Trzeba zadbać o formalne zabezpieczenie prawa do zamieszkania.

Służebność osobista mieszkania jest uregulowana w art. 296 i nast. oraz art. 301–302 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 296 § 1 Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej. Natomiast art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że mający służebność mieszkania może korzystać z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku. Zakres uprawnienia warto dokładnie opisać w akcie notarialnym.

Do ustanowienia służebności potrzebna jest umowa w formie aktu notarialnego – wymaga tego art. 245 § 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 158 Kodeksu cywilnego stosowanym do oświadczenia właściciela obciążającego nieruchomość ograniczonym prawem rzeczowym. W praktyce notariusz sporządza akt, a następnie można złożyć wniosek o wpis służebności do księgi wieczystej.

Wpis do księgi wieczystej nie tworzy samej służebności, ale bardzo wzmacnia bezpieczeństwo. Dzięki temu prawo będzie ujawnione wobec osób trzecich, co ma znaczenie np. przy sprzedaży mieszkania przez syna albo przy egzekucji z nieruchomości.

W akcie notarialnym warto precyzyjnie określić:

• który pokój lub jaka część lokalu ma być przeznaczona do wyłącznego korzystania,
• prawo do korzystania z kuchni, łazienki, przedpokoju, piwnicy czy miejsca postojowego,
• kto ponosi opłaty eksploatacyjne, media, czynsz i remonty,
• czy służebnik może przyjąć do mieszkania małżonka lub opiekuna.

Czy sama służebność wystarczy?

Nie zawsze. Służebność mieszkania daje prawo do korzystania z lokalu, ale nie zobowiązuje właściciela do utrzymania, opieki, finansowania leczenia czy zapewnienia codziennej pomocy. Jeżeli zależy Pani nie tylko na mieszkaniu, ale również na realnym wsparciu życiowym, warto rozważyć, czy w konkretnym stanie faktycznym lepsza nie będzie umowa dożywocia.

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien – w braku odmiennej umowy – przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

To ważna różnica: darowizna pieniędzy plus służebność daje głównie prawo mieszkaniowe, a dożywocie może tworzyć szerszy obowiązek utrzymania. W Pani sprawie dożywocie nie będzie jednak prostym odpowiednikiem, jeżeli najpierw chce Pani sprzedać swoje mieszkanie i dopiero potem przekazać pieniądze synom. Umowa dożywocia dotyczy bowiem przeniesienia własności nieruchomości, a nie samej darowizny gotówki.

Darowizna dla jednego syna a mieszkanie u niego

Jeżeli jeden syn ma przyjąć Panią do swojego lokalu, pojawia się pytanie, czy powinien otrzymać większą część pieniędzy niż drugi. Prawnie jest to możliwe, ale trzeba liczyć się z większym ryzykiem późniejszych sporów.

Jeżeli jeden syn dostanie wyraźnie więcej, drugi po Pani śmierci może podnosić, że został pokrzywdzony przy rozliczeniach spadkowych. Sama argumentacja, że jeden z synów zapewnił mieszkanie, nie zawsze rozwiązuje problem, jeżeli nie zostanie odpowiednio udokumentowana.

W takiej sytuacji można rozważyć:

• równy podział pieniędzy oraz odrębne ustanowienie służebności mieszkania u jednego syna,
• nierówny podział pieniędzy, ale z dokładnym opisaniem przyczyn i rozliczeń rodzinnych,
• testament oraz dodatkowe oświadczenia porządkujące wcześniejsze przysporzenia.

Trzeba jednak podkreślić, że nawet testament nie wyłącza automatycznie prawa do zachowku. Wynika to nadal z art. 991–1001 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Roszczenia o zachowek nie są bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli co do zasady od śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że nawet prawidłowo przeprowadzona darowizna może być jeszcze przez kilka lat po śmierci darczyńcy przedmiotem rozliczeń.

Jak praktycznie zabezpieczyć siebie i dzieci

W opisanej sytuacji najbezpieczniejszy wariant zwykle wygląda tak:

1. sprzedaż własnego mieszkania,
2. sporządzenie pisemnych albo notarialnych umów darowizny dla obu synów,
3. przekazanie pieniędzy przelewem,
4. dopilnowanie zgłoszenia SD-Z2 przez obdarowanych w terminie 6 miesięcy, jeżeli chcą skorzystać ze zwolnienia podatkowego z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn,
5. ustanowienie w akcie notarialnym służebności osobistej mieszkania na Pani rzecz w lokalu syna,
6. złożenie wniosku o ujawnienie służebności w księdze wieczystej.

Jeżeli chce Pani dodatkowo uporządkować kwestie spadkowe, można rozważyć testament. Nie zlikwiduje on automatycznie zachowku, ale może uporządkować dziedziczenie i ograniczyć nieporozumienia.

Tabela: darowizna + służebność a umowa dożywocia

FAQ

Czy darowizna dla dzieci zawsze wpływa na zachowek?

W praktyce bardzo często tak. Zgodnie z art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego darowizny dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, a w przypadku darowizn dla spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku ich data zwykle nie eliminuje tego skutku.

Czy służebność mieszkania trzeba ustanowić u notariusza?

Tak, dla bezpieczeństwa i ważności oświadczenia właściciela nieruchomości potrzebna jest forma aktu notarialnego. Warto też ujawnić służebność w księdze wieczystej.

Czy lepiej przekazać dzieciom pieniądze po równo?

Najczęściej tak, jeżeli celem jest ograniczenie ryzyka rodzinnych sporów. Nie jest to jednak reguła absolutna, bo znaczenie mają też inni potencjalni spadkobiercy oraz cała sytuacja majątkowa.

Czy darowizna pieniędzy dla dziecka wymaga zgłoszenia do urzędu skarbowego?

Jeżeli dziecko ma korzystać ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, co do zasady powinno zgłosić darowiznę na SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy i mieć dowód przekazania pieniędzy przelewem lub przekazem.

Czy służebność daje prawo do opieki i utrzymania?

Nie. Służebność mieszkania daje przede wszystkim prawo korzystania z lokalu. Szersze świadczenia mogą wynikać dopiero z odrębnej umowy, np. dożywocia albo szczegółowo sformułowanego zobowiązania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207.