Umowa dożywocia z małżonkiem przy rozdzielności majątkowej

Na czym polega umowa dożywocia

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908-916 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien - jeżeli strony nie postanowią inaczej - przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Szerszy zakres świadczeń stron oraz sytuację nabywcy opisujemy w poradniku o prawach i obowiązkach nabywcy przy umowie dożywocia.

Jest to więc umowa odpłatna i wzajemna, a nie darowizna. Jej istotą nie jest bezpłatne przekazanie domu, lecz wymiana: własność nieruchomości za dożywotnie utrzymanie albo inne świadczenia dokładnie opisane w akcie notarialnym.

Umowa dożywocia musi być zawarta w formie aktu notarialnego, bo obejmuje przeniesienie własności nieruchomości - art. 158 Kodeksu cywilnego.

Czy dom przekazany żonie w ramach dożywocia wejdzie do spadku

Co do zasady nie. Skoro własność nieruchomości przechodzi na małżonka już przy podpisaniu aktu notarialnego, to po śmierci zbywcy nieruchomość nie należy już do jego majątku. Do spadku wchodzą wyłącznie prawa i obowiązki majątkowe należące do spadkodawcy w chwili śmierci, zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Powiązaną kwestią jest to, jak zabezpieczyć partnerkę w konkubinacie na wypadek śmierci.

Przy rozdzielności majątkowej nie ma tu dodatkowej przeszkody. Jeżeli nieruchomość należy do majątku osobistego jednego z małżonków, może on co do zasady przenieść jej własność na drugiego małżonka właśnie przez umowę dożywocia.

Znaczenie ma jednak prawidłowe przygotowanie aktu i późniejsze wykonywanie obowiązków przez nabywcę. Jeżeli strony nazwą czynność „dożywociem', ale w praktyce nie przewidzą realnych świadczeń albo ich nie wykonują, może powstać spór, czy nie była to w rzeczywistości darowizna pozorna.

Czy taka nieruchomość jest brana pod uwagę przy zachowku

W typowej, rzeczywistej umowie dożywocia - nie. Do substratu zachowku dolicza się darowizny na zasadach z art. 993-995 Kodeksu cywilnego, natomiast umowa dożywocia nie jest darowizną, tylko umową odpłatną. Z tego powodu co do zasady nie powinna być doliczana do zachowku.

Takie stanowisko jest utrwalone w praktyce i orzecznictwie, ale trzeba zachować ostrożność: jeżeli konkretna umowa zostałaby uznana za pozorną albo faktycznie odpowiadałaby darowiźnie, spór o zachowek może wyglądać inaczej. W sprawach rodzinnych sąd zawsze bada rzeczywistą treść czynności, a nie sam jej tytuł.

Jeżeli chcesz porównać to z innymi sposobami przekazania majątku, zobacz też: jak przekazać nieruchomość jednemu dziecku bez spłaty i zachowku.

Kiedy dzieci lub inni uprawnieni mogą kwestionować skutki dożywocia

Najważniejszy przepis ochronny to art. 916 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 916 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, względem której ciąży na dożywotniku ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli wskutek tej umowy dożywotnik stał się niewypłacalny. Zgodnie z art. 916 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie to wygasa po upływie 5 lat od daty umowy.

To nie jest jednak klasyczne roszczenie o zachowek ani automatyczne unieważnienie aktu. Taki proces wymaga wykazania konkretnych przesłanek, przede wszystkim tego, że wskutek zawarcia dożywocia zbywca stał się niewypłacalny wobec osoby uprawnionej do alimentacji.

W praktyce dzieci pełnoletnie i samodzielne finansowo nie zawsze będą mogły skutecznie powołać się na ten przepis. Wszystko zależy od ich rzeczywistego statusu alimentacyjnego i od stanu faktycznego.

Jakie obowiązki warto wpisać do aktu notarialnego

Im precyzyjniej opisana treść dożywocia, tym mniejsze ryzyko późniejszego sporu. Poza ustawowym modelem z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego strony mogą dostosować zakres świadczeń do swojej sytuacji. Na podstawie art. 908 § 2 Kodeksu cywilnego można przewidzieć m.in. służebność mieszkania, użytkowanie części nieruchomości albo powtarzające się świadczenia pieniężne lub rzeczowe.

W praktyce w akcie notarialnym warto rozważyć:

• dokładny opis prawa zamieszkiwania w całym domu albo w oznaczonej części,
• zasady ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, mediów i remontów,
• obowiązek opieki i pomocy w chorobie,
• uprawnienie do świadczeń pieniężnych zamiast części świadczeń osobistych,
• wpis roszczenia lub prawa dożywocia do księgi wieczystej.

Jeżeli relacje między stronami się pogorszą, zastosowanie mogą mieć art. 913-915 Kodeksu cywilnego. W szczególności sąd może zamienić niektóre uprawnienia na dożywotnią rentę, a wyjątkowo rozwiązać umowę.

Koszty umowy dożywocia

Przy umowie dożywocia trzeba liczyć się z kilkoma grupami kosztów: podatkiem PCC, taksą notarialną, opłatami za wypisy aktu i opłatą sądową za wpis w księdze wieczystej.

Dla nieruchomości wartej 1 000 000 zł sam PCC wyniesie co do zasady 20 000 zł. Do tego dochodzi taksa notarialna, VAT od taksy oraz koszty wypisów i wpisów wieczystoksięgowych. Ostateczny koszt notarialny zależy od treści aktu i liczby wniosków składanych do księgi wieczystej.

Jeżeli chcesz porównać obciążenia przy innych czynnościach, pomocny może być materiał: podatek od czynności cywilnoprawnych.

Umowa dożywocia a podatek dochodowy PIT

Na gruncie PIT umowa dożywocia jest traktowana jako odpłatne zbycie nieruchomości, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a-c ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Kluczowe znaczenie ma jednak uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2014 r., sygn. II FPS 4/14.

NSA przyjął, że przy umowie dożywocia nie można ustalić przychodu na zasadach z art. 19 ust. 1 i 3 ustawy o PIT, ponieważ w tej umowie nie występuje cena w rozumieniu tych przepisów. W rezultacie, mimo że dochodzi do odpłatnego zbycia, brak jest możliwości określenia przychodu według mechanizmu ustawowego.

W praktyce oznacza to, że zawarcie umowy dożywocia - nawet przed upływem 5 lat liczonych od końca roku nabycia lub wybudowania - co do zasady nie skutkuje obowiązkiem zapłaty PIT na zasadach z art. 30e ustawy o PIT.

To stanowisko jest nadal stosowane, ale trzeba pamiętać, że sytuacja wymaga ostrożności, gdy nieruchomość była związana z działalnością gospodarczą albo zbycie może być oceniane w innym reżimie podatkowym.

Nieruchomość wcześniej w działalności gospodarczej - na co uważać

Tu potrzebna jest osobna analiza dokumentów. Samo wycofanie środka trwałego z działalności nie zawsze zamyka temat podatkowy. Znaczenie mogą mieć:

• sposób nabycia lub wybudowania nieruchomości,
• czy przysługiwało prawo do odliczenia VAT,
• czy przy wycofaniu z działalności powstał obowiązek w VAT,
• ile czasu upłynęło od oddania budynku do używania,
• czy występuje obowiązek korekty podatku naliczonego.

Na gruncie VAT istotne są przede wszystkim art. 7 ust. 2, art. 43 ust. 1 pkt 10 i 10a oraz art. 91 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. W zależności od faktów może wystąpić opodatkowanie, zwolnienie od VAT albo korekta odliczonego podatku naliczonego.

Jeżeli nieruchomość była środkiem trwałym firmy, a następnie została wycofana do majątku prywatnego, nie warto podpisywać aktu dożywocia bez uprzedniego sprawdzenia historii odliczeń VAT i ewidencji środków trwałych.

Czy rozdzielność majątkowa coś zmienia

Rozdzielność majątkowa sama w sobie nie blokuje umowy dożywocia między małżonkami. Oznacza jedynie, że każdy z małżonków ma własny majątek, zgodnie z art. 51 i nast. ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli dom stanowi majątek osobisty jednego małżonka, może on zostać przeniesiony na drugiego małżonka w drodze umowy odpłatnej, w tym dożywocia.

Z punktu widzenia spadkowego i zachowku często właśnie rozdzielność majątkowa ułatwia ocenę, czy nieruchomość rzeczywiście należała wyłącznie do jednego z małżonków przed zawarciem umowy.

Jak przygotować się do wizyty u notariusza

Przed podpisaniem aktu warto przygotować:

• numer księgi wieczystej,
• podstawę nabycia nieruchomości,
• wypis z rejestru gruntów lub inne dokumenty wymagane przez notariusza,
• informacje o meldunku i faktycznym sposobie korzystania z domu,
• dane o ewentualnym obciążeniu hipoteką,
• dokumenty podatkowe związane z wcześniejszym wykorzystaniem nieruchomości w firmie.

Warto też od razu ustalić, czy w akcie ma zostać wpisana służebność mieszkania albo inne prawo zabezpieczające zbywcę. Samo ogólne odwołanie do art. 908 Kodeksu cywilnego bywa niewystarczające, gdy strony chcą szczegółowo opisać swoje prawa i obowiązki.

FAQ

Czy umowa dożywocia między małżonkami jest ważna przy rozdzielności majątkowej?

Tak, co do zasady tak. Rozdzielność majątkowa nie wyklucza przeniesienia własności nieruchomości między małżonkami, jeżeli nieruchomość należy do majątku jednego z nich i akt zostanie sporządzony przez notariusza.

Czy po dożywociu dzieci mogą żądać zachowku od domu?

W typowej umowie dożywocia - co do zasady nie, ponieważ dożywocie nie jest darowizną. Spór może jednak powstać, jeżeli umowa była pozorna albo faktycznie nie była wykonywana.

Ile wynosi PCC przy dożywociu?

PCC wynosi 2% wartości rynkowej nieruchomości, zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Przy wartości 1 000 000 zł będzie to co do zasady 20 000 zł.

Czy dożywocie przed upływem 5 lat powoduje PIT?

Co do zasady nie, ponieważ przy umowie dożywocia nie da się ustalić przychodu według art. 19 ustawy o PIT. Wynika to z uchwały NSA z 17 listopada 2014 r., II FPS 4/14.

Czy notariusz sam rozlicza podatek PCC?

Tak. Notariusz działa jako płatnik PCC, pobiera podatek przy akcie i odprowadza go do urzędu skarbowego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 908-916, art. 922, art. 993-995.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przepisy o ustroju rozdzielności majątkowej.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. e, art. 4 pkt 2, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 10 ust. 1 pkt 8, art. 19, art. 30e.
• Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2014 r., II FPS 4/14.
• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, w szczególności art. 7 ust. 2, art. 43 ust. 1 pkt 10 i 10a, art. 91.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.