Zrzeczenie się spadku na matkę a późniejsze dziedziczenie

Czy można zrzec się spadku po ojcu na rzecz matki?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić kilka pojęć, które w praktyce często są mylone. Czym innym jest odrzucenie spadku, czym innym zrzeczenie się dziedziczenia, a czym innym darowizna udziału, który został już nabyty po zmarłym.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może zostać zawarta tylko między przyszłym spadkodawcą a jego spadkobiercą ustawowym. Musi mieć formę aktu notarialnego. Oznacza to, że za życia ojca można byłoby zawrzeć z nim umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia po nim, ale po jego śmierci nie da się już „zrzec spadku po ojcu na rzecz matki” w tym technicznym znaczeniu.

Jeżeli spadek po ojcu został już stwierdzony przez sąd albo poświadczony u notariusza i każdy ze spadkobierców ma określony udział, to ten udział jest już częścią majątku danego spadkobiercy. Można go przenieść na inną osobę, ale będzie to osobna czynność prawna, najczęściej darowizna udziału, sprzedaż udziału, dział spadku albo zniesienie współwłasności.

Co można zrobić z udziałem w domu albo mieszkaniu?

Jeżeli po ojcu dzieci i matka są współwłaścicielami domu, każdy współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem. Całą nieruchomością nie można jednak skutecznie rozporządzić tak, jakby należała tylko do jednej osoby. Przy sprzedaży, zamianie albo innym przeniesieniu własności całej nieruchomości potrzebne są oświadczenia wszystkich współwłaścicieli albo odpowiednie rozstrzygnięcie sądu.

Jeżeli dom ma zostać zamieniony na mieszkanie z dopłatą, trzeba dokładnie ustalić, kto jest stroną umowy, kto staje się właścicielem nowego mieszkania i komu przypada dopłata. Jeżeli dzieci mają udziały w domu, to ich udziały mają wartość majątkową. Przekazanie matce udziałów w nowym mieszkaniu albo pozostawienie jej całej dopłaty powinno być uregulowane wyraźnie, najlepiej w akcie notarialnym lub w odrębnej umowie.

W praktyce możliwe są różne rozwiązania: darowizna udziałów na rzecz matki, sprzedaż udziałów, dział spadku ze spłatą, zniesienie współwłasności albo pozostawienie współwłasności w nowym mieszkaniu. Jeżeli współspadkobiercy chcą kompleksowo zamknąć rozliczenia, znaczenie może mieć sprawa spadkowa - przebieg i koszty, ponieważ czasem lepszym rozwiązaniem jest dział spadku ze spłatą niż prosta darowizna udziałów.

Darowizna udziału na rzecz matki i podatek

Jeżeli dziecko przekazuje matce swój udział w nieruchomości, mamy do czynienia z darowizną między osobami najbliższymi. Sama umowa darowizny udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego, ponieważ przenosi własność nieruchomości lub udziału w niej.

Na gruncie ustawy o podatku od spadków i darowizn matka należy do najbliższej grupy osób uprawnionych do zwolnienia z podatku, o którym mowa w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Zwolnienie to obejmuje m.in. nabycie od zstępnych, czyli dzieci, pod warunkiem spełnienia ustawowych wymogów.

Przy darowiźnie nieruchomości dokonanej w formie aktu notarialnego obowiązki podatkowe są w praktyce obsługiwane przez notariusza. Gdyby jednak przedmiotem darowizny były pieniądze, np. część dopłaty ze sprzedaży albo zamiany nieruchomości, trzeba dodatkowo pamiętać o zasadach dokumentowania przelewu i zgłoszenia nabycia w terminie 6 miesięcy, o ile w danej sytuacji przepisy wymagają zgłoszenia.

Nie należy więc poprzestawać na ogólnym stwierdzeniu, że „podatku nie będzie”. Trzeba sprawdzić, co dokładnie jest przekazywane: udział w nieruchomości, pieniądze, prawo do dopłaty czy inne rozliczenie między współwłaścicielami.

Czy darowizna udziału odbiera prawo do spadku po matce?

Sama darowizna udziału w domu albo mieszkaniu na rzecz matki nie pozbawia dziecka prawa do dziedziczenia po matce w przyszłości. Po śmierci matki spadek po niej obejmie jednak tylko to, co będzie należało do niej w chwili śmierci.

Jeżeli matka będzie właścicielką mieszkania w dniu śmierci i nie sporządzi testamentu, jej dzieci będą dziedziczyć po niej z ustawy w częściach równych. Jeżeli dzieci jest czworo i nie ma małżonka dziedziczącego po matce, każde z nich co do zasady otrzyma po 1/4 spadku.

Trzeba jednak pamiętać o dwóch ważnych wyjątkach. Po pierwsze, matka może za życia sprzedać mieszkanie, darować je komuś innemu albo wydać środki uzyskane z nieruchomości. Wtedy dzieci nie dziedziczą „mieszkania”, lecz tylko majątek, który pozostanie po matce w chwili jej śmierci. Po drugie, matka może sporządzić testament i powołać do spadku inną osobę albo nierówno rozdzielić majątek, z zastrzeżeniem ewentualnych roszczeń o zachowek.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której dziecko podpisze z matką notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia po matce. Taka umowa może wyłączyć z dziedziczenia nie tylko zrzekające się dziecko, ale także jego zstępnych, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Dlatego tytuł i treść aktu notarialnego mają kluczowe znaczenie.

Co z dziećmi zmarłego rodzeństwa?

Jeżeli któreś z rodzeństwa nie dożyje otwarcia spadku po matce, jego udział ustawowy nie przepada. Zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego udział, który przypadłby zmarłemu dziecku spadkodawcy, przypada jego dzieciom w częściach równych. To oznacza, że wnuki matki wchodzą w miejsce swojego zmarłego rodzica.

Przykładowo, jeżeli po matce miałoby dziedziczyć czworo dzieci po 1/4, ale jedno z dzieci zmarło wcześniej i pozostawiło dwoje dzieci, to te wnuki dziedziczą łącznie udział swojego rodzica, czyli po 1/8 każde. Zasada ta może zostać zmodyfikowana testamentem, odrzuceniem spadku, niegodnością dziedziczenia albo skuteczną umową o zrzeczeniu się dziedziczenia.

Czy matka może wymusić przekazanie udziałów?

Matka nie może prawnie zmusić dorosłych dzieci do darowania jej udziałów w nieruchomości ani do pozostawienia jej całej dopłaty. Każdy współwłaściciel sam decyduje, czy przenosi swój udział, na jakich warunkach i czy oczekuje spłaty.

Jeżeli ktoś podpisuje umowę pod wpływem silnej presji rodzinnej, nie oznacza to automatycznie nieważności aktu. Inaczej może być wtedy, gdy oświadczenie zostało złożone pod wpływem bezprawnej groźby w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Ocena takiej sytuacji zależy od konkretnych faktów, dowodów i terminów na uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia.

Najbezpieczniej nie podpisywać aktu notarialnego, którego skutków się nie rozumie. Warto wcześniej ustalić, czy przekazanie udziału ma być bezpłatne, czy odpłatne, czy obejmuje także dopłatę pieniężną i czy w akcie nie znalazły się postanowienia dotyczące przyszłego dziedziczenia po matce.

Co sprawdzić przed podpisaniem aktu notarialnego?

Przed podpisaniem dokumentów warto sprawdzić przede wszystkim:

• czy akt dotyczy darowizny udziału, sprzedaży udziału, działu spadku, zniesienia współwłasności czy zrzeczenia się dziedziczenia po matce,
• czy przekazywany jest tylko udział w nieruchomości, czy również część dopłaty pieniężnej,
• czy matka ma stać się jedyną właścicielką mieszkania, czy dzieci nadal mają mieć udziały,
• czy przewidziano spłaty dla dzieci, które rezygnują ze swoich udziałów,
• jakie będą skutki podatkowe i kto dopełni formalności wobec urzędu skarbowego,
• czy dokument nie zawiera dodatkowej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia po matce albo zrzeczenie się zachowku.

FAQ

Czy mogę zrzec się spadku po zmarłym ojcu na rzecz matki?

Nie w sensie ścisłej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Taka umowa jest możliwa tylko za życia przyszłego spadkodawcy. Po śmierci ojca można rozporządzić już nabytym udziałem, np. darować go matce, sprzedać albo uregulować sprawę w dziale spadku.

Czy darowizna udziału matce pozbawia mnie prawa do spadku po niej?

Nie, sama darowizna udziału matce nie wyłącza dziedziczenia po niej. Po śmierci matki dziedziczą jej spadkobiercy ustawowi albo testamentowi. Trzeba jednak pamiętać, że spadek obejmuje tylko majątek, który będzie należał do matki w chwili jej śmierci.

Czy matka może zmusić dzieci do przekazania udziałów?

Nie. Przeniesienie udziału w nieruchomości wymaga dobrowolnego oświadczenia złożonego w akcie notarialnym. Jeżeli ktoś nie chce darować udziału, może domagać się innych rozwiązań, np. spłaty, sprzedaży udziału albo działu spadku.

Czy dzieci zmarłego brata lub siostry będą dziedziczyć po babci?

Tak, jeżeli ich rodzic, czyli dziecko babci, nie dożyje otwarcia spadku po niej, jego udział ustawowy przypada jego dzieciom w częściach równych. Inny skutek może wynikać z testamentu albo z ważnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.

Czy od darowizny udziału w mieszkaniu dla matki trzeba zapłacić podatek?

Darowizna od dziecka dla matki może korzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, ale trzeba spełnić warunki ustawowe. Przy darowiźnie nieruchomości w akcie notarialnym formalności podatkowe zwykle obsługuje notariusz. Przy darowiźnie pieniędzy trzeba zwrócić szczególną uwagę na przelew i termin zgłoszenia.

Czy wcześniejsza darowizna na rzecz matki będzie zaliczona na mój udział w spadku po niej?

Co do zasady na schedę spadkową zalicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobiercy, a nie darowizny dokonane przez spadkobiercę na rzecz spadkodawcy. Jeżeli więc dziecko daruje coś matce, sama ta darowizna nie pomniejsza automatycznie jego przyszłego udziału w spadku po matce.

Co jest najważniejsze przed wizytą u notariusza?

Najważniejsze jest ustalenie, jaki dokument ma zostać podpisany. Darowizna udziału, dział spadku i zrzeczenie się dziedziczenia po matce mają odmienne skutki. Przed podpisaniem aktu warto poprosić o projekt i sprawdzić go spokojnie, najlepiej z prawnikiem.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najprawdopodobniej nie chodzi o zrzeczenie się spadku po ojcu, lecz o przeniesienie na matkę udziałów, które dzieci już nabyły po ojcu. Takie przeniesienie może nastąpić w formie darowizny, sprzedaży, działu spadku albo innej czynności notarialnej, zależnie od tego, jaki efekt rodzina chce osiągnąć.

Przekazanie udziałów matce nie oznacza automatycznej utraty prawa do dziedziczenia po niej w przyszłości. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy w akcie znajdzie się dodatkowa umowa o zrzeczenie się dziedziczenia po matce, zrzeczenie się zachowku albo gdy matka później rozporządzi majątkiem w testamencie lub za życia. Dlatego przed podpisaniem dokumentów trzeba dokładnie sprawdzić ich treść i skutki.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 888, art. 931 oraz art. 1047-1050 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207.