Przekazanie gospodarstwa za emeryturę rolniczą a zachowek

Stan prawny: 31 maja 2026 r.

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, jaki dokładnie dokument podpisała mama z bratem. Jeżeli był to akt notarialny obejmujący przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w związku z uzyskaniem przez rolnika emerytury lub renty rolniczej, sprawa wygląda inaczej niż przy zwykłej darowiźnie. Taka umowa ma szczególny, mieszany charakter i w orzecznictwie nie jest traktowana jak darowizna w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego.

W konsekwencji sama okoliczność, że brat otrzymał gospodarstwo, nie oznacza automatycznie, że siostra może żądać zachowku od jego dzieci. Najpierw trzeba sprawdzić, czy gospodarstwo w ogóle może zostać uwzględnione przy obliczaniu zachowku po matce.

Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy a darowizna

Przy obliczaniu zachowku podstawowe znaczenie ma art. 993 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem do spadku dolicza się, z określonymi wyjątkami, darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przepis ten nie obejmuje jednak każdej czynności, przez którą za życia spadkodawcy inna osoba uzyskała majątek.

Umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawierana w związku z przejściem rolnika na świadczenie emerytalno-rentowe nie jest klasyczną darowizną. Jej celem było nie tylko nieodpłatne przysporzenie majątku następcy, ale także spełnienie warunków systemu ubezpieczenia społecznego rolników i zapewnienie możliwości uzyskania świadczenia przez rolnika przekazującego gospodarstwo.

Dlatego Sąd Najwyższy oraz sądy powszechne przyjmowały, że wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy w takim trybie nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku. W praktyce oznacza to, że jeżeli mama rzeczywiście zawarła z bratem taką szczególną umowę, a nie zwykłą darowiznę, żądanie doliczenia wartości gospodarstwa do zachowku będzie bardzo trudne do obrony.

Co wynika z orzecznictwa w sprawach o zachowek?

W uchwale Sądu Najwyższego z 19 lutego 1991 r., sygn. akt III CZP 4/91, przyjęto, że przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie szczególnej umowy przewidzianej w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Takie stanowisko zostało później podtrzymane również w nowszym orzecznictwie, m.in. w uchwale Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2012 r., sygn. akt III CZP 29/12.

Podobny kierunek wynika z wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006. Sąd wskazał, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy w zamian za świadczenie z ubezpieczenia społecznego ma niejednorodny charakter i ze względu na cel oraz regulację prawną nie może być z punktu widzenia zachowku utożsamiana z darowizną.

Nie wystarczy więc ustalenie, że gospodarstwo zostało „zapisane” albo „przepisane” bratu. W języku potocznym tak określa się różne czynności: darowiznę, umowę dożywocia, sprzedaż, umowę z następcą albo przekazanie gospodarstwa w związku z emeryturą rolniczą. Dla zachowku znaczenie ma jednak treść aktu notarialnego, podstawa prawna czynności i rzeczywisty charakter umowy.

Śmierć brata przed matką i prawa jego dzieci

Drugim ważnym elementem jest to, że brat zmarł przed mamą. Zgodnie z art. 927 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobiercą nie może być osoba fizyczna, która nie żyje w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci spadkodawcy. Brat nie mógł więc dziedziczyć po mamie, skoro zmarł wcześniej.

Nie oznacza to jednak, że jego linia rodzinna jest pomijana. Zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Jeżeli więc mama nie zostawiła małżonka, a miała dwoje dzieci: Panią oraz zmarłego wcześniej syna, to zasadniczo Pani przypadałaby połowa spadku, a druga połowa przypadłaby dzieciom brata, po równo między nimi.

Nie ma przy tym znaczenia, czy dzieci brata urodziły się w małżeństwie, czy poza małżeństwem. Polskie prawo spadkowe nie różnicuje dzieci według tego kryterium. Jeżeli ojcostwo zostało prawnie ustalone, dzieci te dziedziczą po swoim ojcu i mogą dziedziczyć po babci w miejsce ojca na takich samych zasadach jak pozostałe zstępne.

Czy można żądać zachowku od dzieci brata?

Odpowiedź zależy od tego, w jakim charakterze dzieci brata występują w sprawie. Mogą one odpowiadać za zachowek po babci przede wszystkim wtedy, gdy są jej spadkobiercami, zapisobiercami windykacyjnymi albo osobami, które otrzymały od niej doliczalną darowiznę. Nie odpowiadają natomiast wyłącznie dlatego, że po swoim ojcu odziedziczyły gospodarstwo, jeżeli ojciec uzyskał je wcześniej na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, której wartości nie dolicza się do zachowku po matce.

Jeżeli po mamie pozostał inny majątek, należy przeprowadzić postępowanie spadkowe i ustalić udziały spadkobierców. Jeśli nie było testamentu i Pani dziedziczy z dziećmi brata, w pierwszej kolejności chodzi o udział w spadku oraz ewentualny dział spadku, a nie o typowy zachowek. Roszczenie o zachowek staje się szczególnie istotne wtedy, gdy osoba uprawniona została pominięta w testamencie albo nie otrzymała należnego minimum z powodu rozporządzeń dokonanych przez spadkodawcę.

W opisanym stanie faktycznym największym problemem dla roszczenia jest jednak charakter przekazania gospodarstwa. Jeżeli była to szczególna umowa związana z emeryturą rolniczą, wartość gospodarstwa nie powinna zwiększać substratu zachowku. Wtedy nawet wystąpienie przeciwko dzieciom brata może nie doprowadzić do zapłaty, jeżeli po mamie nie pozostały inne składniki majątku albo nie było innych doliczalnych darowizn.

A gdyby to była zwykła darowizna?

Inaczej należałoby ocenić sprawę, gdyby z aktu notarialnego wynikało, że mama zawarła z bratem zwykłą umowę darowizny gospodarstwa rolnego, a nie umowę przekazania gospodarstwa w zamian za emeryturę lub rentę rolniczą. Wtedy trzeba byłoby stosować przepisy o doliczaniu darowizn do spadku, w szczególności art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego.

Także w takim wariancie wynik nie byłby automatyczny. Znaczenie miałaby data darowizny, to, czy brat w chwili śmierci mamy był jej spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, oraz to, czy od darowizny do otwarcia spadku upłynęło więcej niż 10 lat. Darowizna dokonana na rzecz osoby, która przy otwarciu spadku nie jest spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku, co do zasady nie jest doliczana po upływie 10 lat, licząc wstecz od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli natomiast gospodarstwo zostało przekazane na podstawie umowy dożywocia, również nie należy automatycznie traktować tej czynności jak darowizny. Umowa dożywocia jest umową odpłatną, bo nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy określone świadczenia utrzymaniowe. Wyjątkiem mogą być sytuacje szczególne, np. pozorność czynności albo inna wadliwość umowy, ale wymagają one osobnej analizy i dowodów.

Termin dochodzenia zachowku

Roszczenia związane z zachowkiem przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko spadkobiercy, a w sprawie był testament, termin liczony jest od ogłoszenia testamentu. Roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego liczy się zasadniczo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Skoro od śmierci mamy minęły 4 lata, sam upływ czasu nie musi jeszcze oznaczać przedawnienia. Nie należy jednak zwlekać, bo dla bezpieczeństwa trzeba ustalić dokładną datę śmierci, datę ogłoszenia testamentu, jeżeli testament był, oraz to, przeciwko komu miałoby zostać skierowane roszczenie. Po upływie terminu druga strona może podnieść zarzut przedawnienia, co w praktyce może doprowadzić do oddalenia powództwa.

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić?

Przed oceną szans sprawy należy zebrać przede wszystkim:

• akt notarialny, na podstawie którego mama przekazała gospodarstwo bratu,
• odpis księgi wieczystej gospodarstwa i historię wpisów własności,
• akt zgonu mamy oraz akt zgonu brata,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po mamie,
• dokumenty dotyczące dziedziczenia po bracie, jeżeli dzieci brata odziedziczyły gospodarstwo po ojcu,
• informację, czy mama zostawiła testament i kiedy został on ogłoszony,
• wykaz majątku, który pozostał po mamie w chwili jej śmierci.

Dopiero po porównaniu tych dokumentów można odpowiedzieć, czy chodzi o zachowek, dział spadku, rozliczenie darowizn, czy też sprawę, w której roszczenie pieniężne nie ma dostatecznej podstawy prawnej.

FAQ

Czy gospodarstwo przekazane za emeryturę rolniczą zawsze nie wlicza się do zachowku?

Nie należy używać słowa „zawsze” bez sprawdzenia aktu notarialnego. Jeżeli była to rzeczywiście szczególna umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy związana z emeryturą lub rentą rolniczą, jej wartości co do zasady nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Jeżeli jednak akt obejmował zwykłą darowiznę albo inną czynność, ocena może być odmienna.

Czy dzieci brata urodzone poza małżeństwem dziedziczą po babci?

Tak, jeżeli ojcostwo zostało prawnie ustalone. Dzieci urodzone poza małżeństwem mają takie same prawa spadkowe jak dzieci urodzone w małżeństwie. Jeżeli ich ojciec, czyli syn spadkodawczyni, zmarł przed swoją matką, jego dzieci wchodzą w jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym.

Czy po 4 latach od śmierci matki można jeszcze wystąpić o zachowek?

Najczęściej 4 lata od śmierci spadkodawcy nie oznaczają jeszcze przedawnienia, bo termin związany z zachowkiem wynosi co do zasady 5 lat. Trzeba jednak ustalić, od jakiego zdarzenia liczyć termin w konkretnej sprawie: od ogłoszenia testamentu, od śmierci spadkodawcy albo od innego momentu wynikającego z charakteru roszczenia.

Czy jeśli nie było testamentu, należy żądać zachowku?

Niekoniecznie. Jeżeli nie było testamentu i osoba uprawniona dziedziczy z ustawy, podstawowym uprawnieniem jest udział w spadku. Zachowek ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego minimum, bo został pominięty w testamencie albo spadkodawca dokonał doliczalnych darowizn lub zapisów windykacyjnych.

Czy można żądać zachowku od dzieci brata, które odziedziczyły gospodarstwo po ojcu?

Samo odziedziczenie gospodarstwa po ojcu nie przesądza o odpowiedzialności za zachowek po babci. Dzieci brata mogą odpowiadać jako spadkobiercy babci albo osoby, które uzyskały od niej doliczalne przysporzenie. Jeżeli gospodarstwo wyszło z majątku babci na podstawie umowy przekazania następcy i nie dolicza się go do zachowku, roszczenie oparte na wartości tego gospodarstwa może być bezzasadne.

Co zrobić, jeśli w rodzinie nie wiadomo, czy była darowizna, czy przekazanie gospodarstwa?

Trzeba uzyskać akt notarialny albo odpis dokumentu z akt księgi wieczystej. Sama informacja rodzinna, że gospodarstwo zostało „przepisane”, nie wystarcza. Dopiero treść aktu pokaże, czy była to darowizna, umowa dożywocia, sprzedaż, umowa z następcą czy przekazanie gospodarstwa w związku ze świadczeniem rolniczym.

Podsumowanie

W opisanym przypadku żądanie zachowku od dzieci brata będzie zależało przede wszystkim od treści aktu notarialnego, na podstawie którego mama przekazała gospodarstwo. Jeżeli była to umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy w związku z emeryturą lub rentą rolniczą, wartość gospodarstwa co do zasady nie jest doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku. To istotnie ogranicza możliwość dochodzenia zapłaty opartej wyłącznie na wartości gospodarstwa.

Nie zmienia tego fakt, że brat zmarł przed mamą i pozostawił dzieci. Dzieci te mogą dziedziczyć po babci w miejsce ojca, a ich pochodzenie z małżeństwa albo spoza małżeństwa nie ma znaczenia dla praw spadkowych. Jeżeli jednak nie było testamentu, a Pani również dziedziczy po matce, sprawa może dotyczyć raczej ustalenia udziałów i działu spadku niż klasycznego zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888, art. 927, art. 931, art. 993, art. 994 i art. 1007.
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1991 r., sygn. akt III CZP 4/91.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt III CZP 29/12 - orzeczenie SN.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.