Ucieczka z zakładu poprawczego a ukończenie 18 lat

Czy trzeba zgłosić miejsce pobytu syna po ucieczce z zakładu poprawczego?

Decyzja, czy przekazać organom informację o miejscu pobytu syna, jest dla rodzica trudna emocjonalnie. Od strony prawnej trzeba jednak jasno powiedzieć: samo ukończenie 18 lat nie powoduje, że orzeczony zakład poprawczy przestaje obowiązywać. Obecnie kwestie te reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, która zastąpiła dawną ustawę z 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przepisy tej ustawy stosuje się między innymi w sprawach o czyny karalne popełnione przez osoby, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat. Z kolei art. 1 ust. 1 pkt 3 tej ustawy przewiduje wykonywanie środków orzeczonych wobec takich osób także później, co do zasady nie dłużej niż do ukończenia 21 lat, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Oznacza to, że jeżeli syn był nieletni a KRK może mieć znaczenie także po zakończeniu sprawy, ale sama pełnoletność nie powoduje automatycznego wygaśnięcia środka poprawczego. Jeżeli syn ukrywa się po ucieczce, najbezpieczniejszym formalnie działaniem jest kontakt z sądem rodzinnym prowadzącym postępowanie wykonawcze, kuratorem, zakładem poprawczym albo Policją i przekazanie informacji w sposób udokumentowany, najlepiej pisemnie lub do protokołu.

Zakład poprawczy to nie zwykła kara na określoną liczbę lat

W praktyce rodzice często mówią, że dziecko dostało zakład poprawczy na dwa lata. Warto sprawdzić dokładną treść postanowienia sądu, ponieważ środek poprawczy nie działa tak samo jak kara pozbawienia wolności orzekana wobec dorosłego na konkretny okres. Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich sąd rodzinny może orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, jeżeli przemawiają za tym wysoki stopień demoralizacji, okoliczności i charakter czynu, zwłaszcza gdy inne środki okazały się nieskuteczne albo nie rokują resocjalizacji.

Zakład poprawczy jest więc środkiem poprawczym, a nie karą w rozumieniu Kodeksu karnego. Sąd i dyrektor zakładu oceniają dalszy przebieg wykonywania środka, postępy resocjalizacji, zachowanie nieletniego oraz ryzyko powrotu do naruszania prawa. Ucieczka z placówki zwykle działa na niekorzyść nieletniego, bo może być uznana za dowód braku podporządkowania się orzeczeniu sądu i braku poprawy.

Szersze omówienie zmian w prawie dotyczącym instytucji takich jak zakład poprawczy zawiera artykuł: aktualna ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Czy po 18. urodzinach zakład poprawczy będzie nieważny?

Nie. Pełnoletność nie anuluje orzeczenia sądu rodzinnego. Skoro art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich dopuszcza wykonywanie orzeczonych środków również po ukończeniu 18 lat, samo czekanie na urodziny nie rozwiązuje problemu. W typowej sytuacji środek może być wykonywany do ukończenia 21 lat, o ile szczególne przepisy nie przewidują innego rozwiązania.

Jeżeli nieletni uciekł już po rozpoczęciu pobytu w zakładzie poprawczym, sprawa nie polega na tym, że sąd dopiero będzie zastanawiał się, czy środek wykonać. Środek został już skierowany do wykonania, a ucieczka oznacza przerwanie pobytu w placówce. Organy mogą dążyć do ustalenia miejsca pobytu i doprowadzenia nieletniego z powrotem.

Czy rodzic ponosi odpowiedzialność za milczenie albo pomoc w ukrywaniu?

Co do zasady rodzic nie staje się automatycznie odpowiedzialny karnie tylko dlatego, że wie, gdzie przebywa pełnoletni lub prawie pełnoletni syn. Inaczej może być oceniane aktywne pomaganie w ukrywaniu się, finansowanie ucieczki, przewożenie, ostrzeganie przed czynnościami organów albo nakłanianie innych osób do zatajenia miejsca pobytu. Każda taka sytuacja wymaga osobnej oceny.

Jeżeli w grę wchodzi utrudnianie postępowania karnego lub pomaganie sprawcy uniknąć odpowiedzialności, znaczenie może mieć art. 239 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, który penalizuje poplecznictwo. Jednocześnie art. 239 § 2 Kodeksu karnego przewiduje szczególną regulację dotyczącą ukrywania osoby najbliższej. Nie należy jednak na tej podstawie wyciągać wniosku, że rodzic może bez ryzyka organizować dalszą ucieczkę dziecka. Ocena zależy od konkretnych działań, statusu sprawy i tego, czy chodzi o odpowiedzialność karną, wykonanie środka poprawczego czy inne czynności organów.

Równolegle trzeba pamiętać o obowiązkach rodzicielskich. Art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na rodziców obowiązek troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka. Jeżeli syn jest jeszcze małoletni, ukrywanie go przed wykonaniem orzeczenia sądu może być oceniane także przez pryzmat dobra dziecka.

Co może zrobić sąd rodzinny po ucieczce?

Sąd rodzinny prowadzący postępowanie wykonawcze może analizować, czy dalsze wykonywanie środka poprawczego jest konieczne, czy istnieją podstawy do zmiany sposobu oddziaływania na nieletniego oraz czy dotychczasowe zachowanie wskazuje na poprawę. Katalog środków wychowawczych wynika z art. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Należą do nich między innymi zobowiązanie do określonego postępowania, nadzór kuratora, skierowanie do ośrodka kuratorskiego, zakaz prowadzenia pojazdów, przepadek rzeczy oraz umieszczenie w odpowiedniej placówce, jeżeli ustawa przewiduje taką możliwość.

W sprawach o czyny karalne nieletnich sąd może brać pod uwagę stopień demoralizacji, charakter czynu, dotychczasowe zachowanie, stosunek do obowiązków i reakcję na wcześniejsze środki. Ucieczka z zakładu poprawczego zwykle nie jest argumentem za łagodniejszym potraktowaniem, chyba że towarzyszą jej szczególne okoliczności, na przykład realne zagrożenie bezpieczeństwa, choroba albo inna sytuacja wymagająca pilnego wyjaśnienia.

Jeżeli w rodzinie pojawia się pytanie o zamianę kary lub dalszy tok sprawy, przydatne może być omówienie zasad, na jakich działa postępowanie nieletnich w sprawach demoralizacji i czynów karalnych.

Co zrobić praktycznie?

Najrozsądniejsze działania to:

• odnaleźć postanowienie sądu i sprawdzić, jaki dokładnie środek został orzeczony oraz czy był warunkowo zawieszony;
• ustalić, który sąd rodzinny prowadzi postępowanie wykonawcze;
• skontaktować się z kuratorem, jeżeli był ustanowiony;
• przekazać informację o miejscu pobytu syna sądowi rodzinnemu, zakładowi poprawczemu albo Policji;
• nie organizować dalszego ukrywania, nie namawiać innych osób do zatajenia pobytu i nie utrudniać czynności organów;
• jeżeli syn twierdzi, że uciekł z powodu przemocy, choroby lub zagrożenia, niezwłocznie zgłosić to sądowi oraz dyrekcji zakładu i domagać się sprawdzenia tych okoliczności.

W piśmie do sądu warto krótko opisać sytuację, wskazać miejsce pobytu syna, podać dane kontaktowe osoby, u której przebywa, oraz poprosić o informację, jakie czynności sąd zamierza podjąć. Jeżeli rodzic obawia się reakcji syna, można zaznaczyć to w piśmie i poprosić o zachowanie ostrożności przy podejmowaniu czynności.

FAQ

Czy zakład poprawczy kończy się automatycznie w dniu 18. urodzin?

Nie. Z art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich wynika, że środki orzeczone wobec nieletnich mogą być wykonywane także po ukończeniu 18 lat, co do zasady nie dłużej niż do ukończenia 21 lat, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Czy ucieczka z zakładu poprawczego jest osobnym przestępstwem?

Sama ucieczka nie zawsze oznacza popełnienie odrębnego przestępstwa przez nieletniego. Ma jednak istotne znaczenie w postępowaniu wykonawczym, ponieważ może świadczyć o braku poprawy, lekceważeniu orzeczenia sądu i potrzebie dalszych oddziaływań resocjalizacyjnych.

Czy matka musi sama zawiadomić Policję?

Najbezpieczniej jest przekazać informację organowi prowadzącemu sprawę, czyli sądowi rodzinnemu, kuratorowi, zakładowi poprawczemu albo Policji. Warto zrobić to w sposób udokumentowany. Jeżeli rodzic ma wątpliwości, może najpierw ustalić w sądzie sygnaturę sprawy wykonawczej i osobę odpowiedzialną za kontakt.

Czy można poczekać, aż syn sam wróci?

Można próbować nakłonić syna do dobrowolnego zgłoszenia się, ale bierne czekanie na ukończenie 18 lat nie usuwa skutków orzeczenia. Im dłużej trwa ukrywanie, tym gorzej może być oceniona postawa nieletniego.

Czy wpis po sprawie nieletniego pojawi się w KRK?

To zależy od rodzaju orzeczenia i etapu sprawy. Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym przewiduje gromadzenie określonych danych dotyczących także nieletnich, wobec których prawomocnie orzeczono niektóre środki. W praktyce trzeba sprawdzić konkretną podstawę wpisu i zasady jego usunięcia.

Źródła

• Art. 1 ust. 1 pkt 2 i 3, art. 7, art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
• Art. 239 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Art. 95 § 1 i art. 96 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym.