Czyn karalny jako nieletni a KRK i niekaralność

Czyn karalny jako nieletni a odpowiedzialność karna

W opisanej sprawie chodzi o czyn z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, czyli oszustwo, popełniony w wieku około 16 lat. Obecnie podstawową ustawą regulującą takie sprawy jest ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zastąpiła ona dawną ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich z 1982 r., dlatego starsze opracowania wymagają w tym zakresie aktualizacji.

Przepisy o nieletnich stosuje się m.in. w sprawach o czyny karalne wobec osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat. Jeżeli więc czyn został popełniony w wieku 16 lat, zasadą jest postępowanie przed sądem rodzinnym, a nie klasyczne skazanie jak wobec osoby dorosłej. Wyjątki mogą dotyczyć najcięższych przestępstw i szczególnych sytuacji przewidzianych w ustawie oraz w Kodeksie karnym.

Wobec nieletniego sąd rodzinny może zastosować środki wychowawcze, środek leczniczy albo środek poprawczy. Do środków wychowawczych należą m.in. upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania, nadzór rodziców albo opiekuna, nadzór organizacji społecznej, nadzór kuratora sądowego, skierowanie do ośrodka kuratorskiego, zakaz prowadzenia pojazdów, przepadek przedmiotów, umieszczenie w rodzinie zastępczej zawodowej, młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo okręgowym ośrodku wychowawczym.

Jeżeli w sprawie rzeczywiście orzeczono nadzór kuratora sądowego, a nie tylko zastosowano zwykłe pouczenie przez szkołę, Policję albo inny organ, mamy do czynienia ze środkiem wychowawczym. Taka różnica ma znaczenie, bo nie każde pouczenie albo ostrzeżenie powoduje ujawnienie danych w KRK.

Jakie dane gromadzi Krajowy Rejestr Karny?

Krajowy Rejestr Karny jest państwowym rejestrem prowadzonym na podstawie ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym. W praktyce zaświadczenie o niekaralności to informacja o osobie z KRK. Jeżeli rejestr nie zawiera danych dotyczących danej osoby, w informacji znajduje się stwierdzenie, że osoba nie figuruje w Rejestrze.

W KRK gromadzi się m.in. dane o osobach prawomocnie skazanych za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe, osobach, wobec których prawomocnie warunkowo umorzono postępowanie, osobach prawomocnie skazanych za wykroczenia na karę aresztu, osobach poszukiwanych listem gończym, tymczasowo aresztowanych oraz o nieletnich, wobec których prawomocnie orzeczono środki wychowawcze, środek leczniczy lub środek poprawczy.

Oznacza to, że nieletni może pojawić się w KRK nie dlatego, że został skazany jak dorosły, lecz dlatego, że sąd rodzinny prawomocnie zastosował wobec niego określony środek przewidziany w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Przykładem jest nadzór kuratora sądowego.

Jeżeli interesuje Cię szerzej, jak wygląda postępowanie wobec nieletnich, warto odróżnić postępowanie rodzinne od postępowania karnego prowadzonego wobec osoby dorosłej. W sprawach nieletnich zasadniczym celem jest wychowanie i resocjalizacja, a nie samo ukaranie.

Kiedy dane nieletniego usuwa się z KRK?

Najważniejszy dla opisanej sytuacji jest art. 14 ust. 2 ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym. Zgodnie z aktualnymi przepisami dane osobowe nieletniego, wobec którego prawomocnie orzeczono środki wychowawcze, środek leczniczy albo środek poprawczy, usuwa się z Rejestru według zasad wskazanych w tym przepisie.

W typowej sytuacji, gdy wobec nieletniego wykonywany był środek wychowawczy albo środek leczniczy, dane usuwa się po ukończeniu przez niego 18. roku życia. Dotyczy to np. spraw, w których wykonywano nadzór kuratora sądowego i nie zachodzi żaden z ustawowych wyjątków.

Nie zawsze jednak dane znikają dokładnie w dniu 18. urodzin. Ustawa przewiduje wyjątki, m.in. gdy środek wychowawczy zastosowano w okresie warunkowego zawieszenia wykonania umieszczenia w zakładzie poprawczym albo gdy wykonywanie określonych środków trwało dłużej i ustało z mocy prawa dopiero po osiągnięciu wieku wskazanego w ustawie. Inne terminy dotyczą też sytuacji związanych z zakładem poprawczym.

Dlatego w prostej sprawie, w której 16-latek miał orzeczony nadzór kuratora i nie było zakładu poprawczego ani szczególnych przedłużeń wykonywania środka, po ukończeniu 18 lat co do zasady powinno być możliwe uzyskanie informacji z KRK wskazującej brak figurowania w Rejestrze. Jeżeli jednak sprawa była bardziej złożona, trzeba sprawdzić treść prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego oraz to, jaki środek faktycznie orzeczono.

Jeżeli dane nadal widnieją w Rejestrze mimo upływu właściwego terminu, można rozważyć wyjaśnienie sprawy z Biurem Informacyjnym KRK. Praktycznie pomocne może być także sprawdzenie zasad dotyczących tego, kiedy możliwe jest usunięcie wpisu z KRK.

Czy po ukończeniu 18 lat można uzyskać zaświadczenie o niekaralności?

Tak, można złożyć wniosek o informację o osobie z KRK. Każdy ma prawo sprawdzić, czy jego dane znajdują się w Rejestrze. Wniosek można złożyć elektronicznie przez e-Platformę KRK, osobiście w punkcie informacyjnym albo listownie.

Jeżeli dane zostały już prawidłowo usunięte, informacja z KRK powinna zawierać stwierdzenie, że osoba nie figuruje w Rejestrze. W praktyce taki dokument jest powszechnie nazywany zaświadczeniem o niekaralności.

Warto pamiętać, że elektroniczna informacja z KRK ma postać pliku XML podpisanego elektronicznie. Według informacji rządowych opłata za wniosek elektroniczny wynosi 20 zł, a za wniosek składany tradycyjnie 30 zł. Terminy wydania różnią się zależnie od sposobu złożenia wniosku.

Sama informacja z KRK nie zawsze kończy temat. Przy rekrutacji do służb, pracy z dziećmi, uzyskiwaniu pozwoleń albo w procedurach wymagających szczególnej nieposzlakowanej opinii mogą pojawić się dodatkowe pytania lub oświadczenia. W takich sytuacjach trzeba analizować przepisy właściwe dla danej rekrutacji lub zezwolenia. Przykładowo dawna sprawa nieletniego może mieć znaczenie praktyczne przy ocenie, czy występują przeszkody dla późniejszych uprawnień, takich jak nieletni a późniejsze pozwolenia.

Co zrobić, gdy w KRK nadal widnieje dawny wpis?

Najpierw należy ustalić, czego dokładnie dotyczy wpis. Inaczej ocenia się środek wychowawczy, inaczej środek poprawczy, a jeszcze inaczej skazanie w postępowaniu karnym. Przy sprawach sprzed wielu lat dodatkowo trzeba pamiętać, że dawniej obowiązywała ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 1982 r., a obecnie przepisy są ujęte w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Jeżeli z dokumentów wynika, że minął termin usunięcia danych, warto złożyć pisemny wniosek o wyjaśnienie albo sprostowanie danych w KRK. W piśmie należy wskazać swoje dane, sygnaturę sprawy, datę orzeczenia, zastosowany środek oraz argument, dlaczego wpis powinien zostać usunięty. Do pisma dobrze dołączyć odpis prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego, jeżeli jest dostępny.

Gdy chodzi o rekrutację lub wykonywanie zawodu, trzeba też sprawdzić, czy pracodawca albo organ ma prawo żądać informacji z KRK i w jakim zakresie. Dotyczy to zwłaszcza służb mundurowych, oświaty, ochrony małoletnich i stanowisk, przy których przepisy wymagają niekaralności.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym, w szczególności art. 1, art. 7, art. 14, art. 20, art. 23 i art. 24.
• Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, w szczególności art. 1, art. 6, art. 7, art. 15, art. 16 i art. 93.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, w szczególności art. 10 i art. 286 § 1.
• Serwis Gov.pl: Uzyskaj zaświadczenie z Krajowego Rejestru Karnego.