Testament dla partnera życiowego a mieszkanie i konto bankowe

Nabycie spadku przez partnerkę na podstawie testamentu

Jeżeli pozostaje Pan kawalerem i nie ma Pan dzieci, partnerka życiowa nie dziedziczy po Panu z ustawy. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931-940 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Osoba pozostająca w nieformalnym związku nie została w tych przepisach wymieniona.

Oznacza to, że aby partnerka nabyła mieszkanie po Pana śmierci, trzeba ją powołać do spadku w testamencie zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Jeżeli testament będzie ważny i skuteczny, partnerka może odziedziczyć:

• cały spadek,
• udział w spadku,
• konkretną korzyść w formie zapisu windykacyjnego, ale tylko w testamencie notarialnym.

To, które rozwiązanie jest najlepsze, zależy od składu majątku i od tego, czy chce Pan przekazać partnerce wyłącznie mieszkanie, czy cały majątek.

Czy testament daje partnerce wyłączną własność mieszkania?

Tak, ale tylko przy odpowiednio dobranej treści testamentu i tylko w granicach prawa spadkowego.

Jeżeli w chwili śmierci będzie Pan jedynym właścicielem mieszkania, może Pan:

• powołać partnerkę do całości spadku - wtedy mieszkanie wejdzie do masy spadkowej i przypadnie jej razem z innymi aktywami oraz długami,
• ustanowić na jej rzecz zapis windykacyjny mieszkania w testamencie notarialnym - wtedy własność mieszkania przejdzie na nią z chwilą otwarcia spadku, zgodnie z art. 981¹ § 1 oraz art. 981² Kodeksu cywilnego.

W praktyce, jeżeli celem jest możliwie mocne zabezpieczenie konkretnego mieszkania dla partnerki, najczęściej rozważa się testament notarialny z zapisem windykacyjnym. Trzeba jednak pamiętać, że zapis windykacyjny nie likwiduje automatycznie wszystkich roszczeń finansowych innych osób, w szczególności roszczeń o zachowek, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym istniałyby osoby uprawnione.

W opisanym stanie faktycznym wskazuje Pan na siostrę, siostrę przyrodnią i siostrzeńca. Te osoby co do zasady nie są uprawnione do zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli więc nie ma Pan dzieci, małżonka ani żyjących rodziców, ryzyko roszczeń o zachowek może w ogóle nie wystąpić. To jednak trzeba zawsze ocenić według rzeczywistego stanu rodzinnego istniejącego w dniu śmierci.

Jak sporządzić testament, żeby ograniczyć ryzyko sporów

Najbezpieczniej jest sporządzić testament notarialny. Kodeks cywilny dopuszcza także testament własnoręczny, ale musi on spełniać warunki z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Testament komputerowy tylko podpisany nie będzie ważny jako testament holograficzny.

Testament notarialny zmniejsza ryzyko zarzutów co do autentyczności, daty, zdolności testowania i treści rozrządzeń. Jeżeli chce Pan przekazać partnerce konkretnie mieszkanie, warto omówić z notariuszem, czy lepsze będzie:

• powołanie partnerki do całości spadku,
• zapis windykacyjny mieszkania i osobne rozdysponowanie reszty majątku,
• darowizna za życia albo inna czynność dotycząca nieruchomości.

Przy większym majątku albo skomplikowanych relacjach rodzinnych znaczenie ma także to, czy w przyszłości nie pojawią się osoby z ustawowym prawem do zachowku.

Wspólne konto bankowe a przelew środków między partnerami

Samo wpłacanie pieniędzy na rachunek wspólny nie musi jeszcze oznaczać darowizny między współposiadaczami rachunku. O ocenie prawnej decyduje jednak nie sam tytuł rachunku, lecz źródło pieniędzy, cel przelewów i możliwość wykazania, komu środki faktycznie przysługiwały.

Jeżeli jeden z partnerów przeleje na własne konto indywidualne środki pochodzące także od drugiego partnera, urząd skarbowy może badać, czy nie doszło do darowizny w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego oraz do nabycia podlegającego podatkowi na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.

W praktyce najważniejsze jest udokumentowanie:

• kto i w jakiej wysokości zasilał rachunek,
• czy środki były wspólnie gromadzone na uzgodniony cel,
• czy doszło do nieodpłatnego przysporzenia na rzecz drugiej osoby.

Nie każdy przelew z rachunku wspólnego na rachunek jednego ze współposiadaczy automatycznie oznacza podatek, ale przy braku dokumentów może powstać spór dowodowy z fiskusem.

Co dzieje się z pieniędzmi na wspólnym koncie po śmierci jednego współposiadacza?

Wspólny rachunek bankowy nie powoduje automatycznie, że cały zgromadzony na nim stan środków staje się wyłączną własnością drugiego współposiadacza. Uprawnienie do dysponowania rachunkiem wobec banku nie rozstrzyga jeszcze definitywnie o prawach spadkowych między żyjącym współposiadaczem a spadkobiercami zmarłego.

Dlatego zapewnienie banku, że partnerka będzie mogła dysponować rachunkiem, nie oznacza jeszcze, że rodzina zmarłego nigdy nie zgłosi roszczeń. Jeżeli część środków należała faktycznie do zmarłego, to ta część co do zasady wchodzi do spadku, chyba że konkretny przepis stanowi inaczej.

Przy sporze trzeba wykazać, jaki udział w środkach miał zmarły, a jaki żyjący współposiadacz. To często wymaga analizy historii rachunku, tytułów wpłat i celu oszczędzania.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci - czy można wskazać partnerkę?

Nie. To najważniejsza korekta merytoryczna względem często spotykanych uproszczeń.

Zgodnie z art. 56 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić bankowi dokonanie po swojej śmierci wypłaty wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwu.

Partner życiowy nie mieści się w tym katalogu. Oznacza to, że bankowa dyspozycja wkładem na wypadek śmierci nie może zostać skutecznie złożona na rzecz partnerki, jeżeli nie jest ona Pana małżonką, wstępną, zstępną albo rodzeństwem.

Aktualnie limit takiej dyspozycji określa art. 56 ust. 2 Prawa bankowego - łączna kwota wypłat, bez względu na liczbę wydanych dyspozycji, nie może być wyższa niż dwudziestokrotne przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszane przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.

Kwota wypłacona na podstawie ważnej dyspozycji nie wchodzi do spadku - art. 56 ust. 5 Prawa bankowego - ale ten mechanizm nie pomoże w przekazaniu pieniędzy partnerce życiowej.

Czy rodzina może mieć roszczenia do mieszkania lub pieniędzy?

Tak, ale zakres tych roszczeń zależy od konkretnego składnika majątku i sytuacji rodzinnej.

Jeżeli partnerka zostanie jedyną spadkobierczynią w testamencie, rodzina może próbować:

• podważać ważność testamentu, powołując się np. na brak świadomości lub swobody z art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego,
• kwestionować, jaka część środków na wspólnym rachunku należała do zmarłego,
• dochodzić zachowku, ale tylko wtedy, gdy należy do kręgu osób wskazanych w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanej przez Pana konfiguracji rodzinnej siostra, siostra przyrodnia i siostrzeniec co do zasady nie mają prawa do zachowku. Mogą jednak występować jako spadkobiercy ustawowi wtedy, gdy testamentu nie ma albo okaże się on nieważny.

Jeżeli po śmierci pojawi się spór między spadkobiercami albo co do składu majątku, pomocna bywa także analiza tego, jak przebiega wypłata pieniędzy z konta po śmierci współwłaściciela.

Podatek od spadku dla partnerki życiowej

Partnerka życiowa jest co do zasady zaliczana do III grupy podatkowej na podstawie art. 14 ust. 3 pkt 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ponieważ nie należy do osób wymienionych w grupie I ani II.

To oznacza, że nabycie spadku przez partnerkę po Pana śmierci co do zasady będzie podlegało opodatkowaniu na mniej korzystnych zasadach niż w najbliższej rodzinie. Wysokość podatku zależy od:

• czystej wartości nabytego majątku,
• aktualnej kwoty wolnej dla III grupy podatkowej,
• stawek przewidzianych dla tej grupy.

Kwoty wolne i progi podatkowe mogą się zmieniać, dlatego przy planowaniu testamentu warto sprawdzić je na dzień otwarcia spadku. Obowiązek podatkowy przy dziedziczeniu powstaje co do zasady z chwilą przyjęcia spadku, a jeżeli nabycie niezgłoszone do opodatkowania stwierdzono następnie pismem, z chwilą sporządzenia pisma; przy nabyciu potwierdzonym orzeczeniem sądu - z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia. Wynika to z art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Zgłoszenia nabycia dokonuje się we właściwym terminie na formularzu podatkowym właściwym dla tego rodzaju nabycia. Partnerka nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego dla tzw. grupy zerowej, bo to zwolnienie z art. 4a ustawy dotyczy wyłącznie najbliższej rodziny.

Alternatywy dla testamentu

Jeżeli chce Pan realnie zwiększyć bezpieczeństwo partnerki, warto rozważyć nie tylko testament, ale też działania za życia. Każde z nich ma inne skutki cywilne i podatkowe.

Wybór rozwiązania zależy od tego, czy najważniejsze jest dla Pana przekazanie mieszkania, pieniędzy na rachunku, czy całego majątku, a także od wartości majątku i relacji rodzinnych.

Jakie formalności po śmierci trzeba będzie załatwić?

Partnerka będzie musiała wykazać swoje prawa do spadku. Można to zrobić na dwa sposoby:

• w sądzie - przez stwierdzenie nabycia spadku na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisów Kodeksu postępowania cywilnego,
• u notariusza - przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma przeszkód formalnych.

W postępowaniu sądowym właściwy jest sąd spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli miejsca tego w Polsce nie da się ustalić - sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw wyłącznie właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie.

Jeżeli między zainteresowanymi powstanie konflikt o skład majątku albo o podział spadku, pojawia się kolejny etap, czyli dział spadku. W takiej sytuacji warto znać zasady, według których przebiega podział nieruchomości po śmierci współwłaściciela.

FAQ

Czy partnerka życiowa dziedziczy bez testamentu?

Nie. Partner życiowy nie należy do spadkobierców ustawowych wskazanych w art. 931-940 Kodeksu cywilnego.

Czy wystarczy testament własnoręczny?

Może wystarczyć, ale tylko jeśli spełnia wymogi z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce testament notarialny jest bezpieczniejszy dowodowo.

Czy można zrobić dyspozycję bankową na rzecz partnerki?

Nie. Art. 56 ust. 1 Prawa bankowego nie wymienia partnera życiowego wśród osób, które mogą otrzymać wypłatę na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci.

Czy siostra może żądać zachowku po bracie?

Co do zasady nie. Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, a rodzeństwo nie zostało tam wymienione.

Czy partnerka zapłaci podatek od spadku?

Zasadniczo tak. Partner życiowy jest zwykle traktowany jako nabywca z III grupy podatkowej według art. 14 ust. 3 pkt 3 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Źródła

• art. 56 ust. 1, 2 i 5 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe
• art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 4, art. 14 ust. 3 pkt 3, art. 4a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• art. 888 § 1, art. 941, art. 949 § 1, art. 945 § 1 pkt 1, art. 981¹ § 1, art. 981², art. 991 § 1, art. 1025 § 1, art. 931-940 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• art. 628 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego