Rozdzielność majątkowa przy majątku w Polsce i za granicą

Ustanowienie rozdzielności majątkowej w Polsce przez małżonków mieszkających za granicą

Co do zasady nie ma przeszkód, aby małżonkowie mieszkający za granicą zawarli w Polsce umowę majątkową małżeńską, w tym umowę ustanawiającą rozdzielność majątkową. Jeżeli umowa ma podlegać prawu polskiemu, podstawowe znaczenie ma art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową, ustanowić rozdzielność majątkową albo ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Miejsce położenia składników majątku nie blokuje zawarcia takiej umowy przed polskim notariuszem. Inną sprawą są jednak praktyczne skutki tej umowy wobec majątku za granicą, zwłaszcza nieruchomości, rachunków bankowych, udziałów w spółkach albo innych praw wpisywanych do rejestrów. W tych kwestiach może być konieczne sprawdzenie prawa państwa, w którym znajduje się dany składnik majątku.

Jeżeli małżonkowie nie mogą przyjechać do Polski, warto omówić z notariuszem możliwość działania przez pełnomocnika. Zgodnie z art. 99 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest forma szczególna, pełnomocnictwo do jej dokonania powinno być udzielone w tej samej formie. W praktyce pełnomocnictwo do zawarcia polskiej umowy majątkowej małżeńskiej powinno więc odpowiadać wymaganiom formy aktu notarialnego i być bardzo precyzyjne.

Wybór prawa właściwego dla majątkowej umowy małżeńskiej

W sprawach z elementem zagranicznym trzeba najpierw ustalić, jakie prawo jest właściwe dla stosunków majątkowych małżonków. W prawie polskim reguluje to ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe.

Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe małżonkowie mogą poddać swoje stosunki majątkowe prawu ojczystemu jednego z nich albo prawu państwa, w którym jedno z nich ma miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu. Wybór prawa może nastąpić także przed zawarciem małżeństwa. Jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, mogą więc wybrać prawo polskie dla swoich stosunków majątkowych, nawet jeśli od lat mieszkają w innym państwie.

Art. 52 ust. 2 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe przewiduje, że majątkowa umowa małżeńska podlega prawu wybranemu przez strony. Jeżeli wyboru prawa nie dokonano, do majątkowej umowy małżeńskiej stosuje się prawo właściwe dla stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami z chwili zawarcia umowy. Natomiast art. 52 ust. 3 tej ustawy wskazuje, że dokonując wyboru prawa dla stosunków majątkowych małżeńskich lub dla majątkowej umowy małżeńskiej, wystarczy zachować formę przewidzianą dla majątkowych umów małżeńskich przez prawo wybrane albo przez prawo państwa, w którym do wyboru prawa doszło.

Jeżeli sprawa dotyczy państwa członkowskiego Unii Europejskiej, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy w danym państwie stosowane jest rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich ustrojów majątkowych. Polska nie uczestniczy w tym rozporządzeniu, dlatego polskie organy stosują przede wszystkim polską ustawę Prawo prywatne międzynarodowe. Państwo zamieszkania małżonków może jednak stosować własne reguły kolizyjne albo wskazane rozporządzenie, co ma znaczenie zwłaszcza przy majątku i postępowaniach prowadzonych za granicą.

Czy rozdzielność majątkowa obejmie majątek w Polsce i za granicą?

Umowa majątkowa zawarta według prawa polskiego określa ustrój majątkowy między małżonkami. Oznacza to, że reguluje relacje między nimi: co jest majątkiem osobistym, jak zarządzają majątkiem, co nabywają wspólnie, a co osobno. Nie oznacza jednak automatycznie, że zagraniczny rejestr nieruchomości, bank lub organ podatkowy bez dodatkowych czynności uzna wszystkie skutki polskiej umowy.

Przy nieruchomościach położonych za granicą bardzo istotne jest prawo państwa położenia nieruchomości. Może ono wymagać tłumaczenia przysięgłego, apostille, legalizacji dokumentu, osobnej czynności przed miejscowym notariuszem albo wpisu w tamtejszym rejestrze. Dlatego jeżeli w majątku małżonków znajduje się nieruchomość za granicą, sama polska intercyza może nie wystarczyć do uporządkowania wpisów właścicielskich.

Warto też odróżnić ustanowienie rozdzielności majątkowej od podziału majątku. Rozdzielność majątkowa zmienia ustrój na przyszłość. Jeżeli małżonkowie mają już majątek wspólny, to po ustaniu wspólności trzeba go jeszcze podzielić, jeżeli chcą przypisać konkretne składniki jednemu albo drugiemu małżonkowi. Przy nieruchomościach położonych w Polsce taki podział wymaga formy aktu notarialnego, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Składniki nabyte przed ślubem i w trakcie małżeństwa

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Są to składniki majątku wspólnego.

Przedmioty nabyte przed ślubem co do zasady należą do majątku osobistego tego małżonka, który je nabył. Wynika to z art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku osobistego należą także między innymi przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił – art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc jedno z małżonków kupiło mieszkanie przed ślubem, nie staje się ono automatycznie majątkiem wspólnym tylko dlatego, że małżonkowie później zawarli małżeństwo. Inaczej może być z nakładami ponoszonymi z majątku wspólnego na majątek osobisty albo z majątku osobistego na wspólny. Takie rozliczenia są oceniane odrębnie, zwłaszcza przy podziale majątku po ustaniu wspólności.

Czy można część majątku rozdzielić, a część pozostawić wspólną?

Tak, ale trzeba prawidłowo nazwać i skonstruować umowę. Art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala nie tylko ustanowić pełną rozdzielność majątkową, lecz także rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową. Jeżeli małżonkowie chcą, aby niektóre składniki nadal były wspólne, a inne zostały wyłączone ze wspólności, często właściwsza jest umowa ograniczająca wspólność ustawową, a nie klasyczna pełna rozdzielność majątkowa.

Przy pełnej rozdzielności majątkowej każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy oraz majątek nabyty później, a także samodzielnie zarządza swoim majątkiem. Wynika to z art. 51 i art. 51¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Małżonkowie mogą oczywiście później nabywać rzeczy razem, ale będzie to już zwykła współwłasność w częściach ułamkowych, a nie wspólność majątkowa małżeńska.

Przy rozszerzaniu wspólności trzeba pamiętać o ograniczeniach. Art. 49 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakazuje rozszerzenia wspólności między innymi na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, prawa niezbywalne, określone wierzytelności odszkodowawcze i zadośćuczynienie oraz niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z innej działalności zarobkowej.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków

Alternatywą dla zwykłej rozdzielności jest rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków. Tę instytucję przewiduje art. 47 § 1 oraz art. 51²–51⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W czasie trwania takiego ustroju każdy małżonek zarządza swoim majątkiem samodzielnie, podobnie jak przy zwykłej rozdzielności.

Różnica ujawnia się po ustaniu tego ustroju. Zgodnie z art. 51³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej. Po ustaniu rozdzielności z wyrównaniem dorobków małżonek, którego dorobek jest mniejszy, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę albo przeniesienie prawa. Wynika to z art. 51⁴ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To rozwiązanie bywa przydatne, gdy małżonkowie chcą mieć niezależność majątkową, ale jednocześnie chcą zabezpieczyć tego małżonka, który na przykład w większym stopniu zajmuje się domem, dziećmi albo wspiera aktywność zawodową drugiego małżonka.

Skutki wobec wierzycieli

Umowa majątkowa małżeńska nie zawsze będzie skuteczna wobec wierzyciela. Zgodnie z art. 47¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską tylko wtedy, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. Ma to znaczenie zwłaszcza przy kredytach, działalności gospodarczej, zobowiązaniach podatkowych i umowach zawieranych z kontrahentami.

Oznacza to, że samo podpisanie intercyzy nie zawsze uwolni drugiego małżonka od ryzyk związanych z wcześniej powstałymi zobowiązaniami. W przypadku długów istotne są także data powstania zobowiązania, treść umowy z wierzycielem, wiedza wierzyciela o intercyzie oraz przepisy szczególne dotyczące danego rodzaju odpowiedzialności.

Jak przygotować się do wizyty u notariusza?

Przed sporządzeniem umowy warto przygotować listę składników majątku, daty ich nabycia, informacje o źródle finansowania oraz dokumenty potwierdzające własność. Przy majątku zagranicznym przydatne będą odpisy z rejestrów, akty nabycia, umowy kredytowe, dokumenty bankowe i informacje o lokalnych wymaganiach formalnych.

W praktyce trzeba także zdecydować, czy małżonkowie chcą tylko ustanowić rozdzielność na przyszłość, czy od razu podzielić dotychczasowy majątek wspólny. Są to dwie różne czynności. Notariusz może pomóc w przygotowaniu aktu, ale przy złożonych sprawach międzynarodowych często warto wcześniej uzyskać analizę prawną obejmującą prawo polskie i prawo państwa położenia najważniejszych składników majątku.

FAQ

Podsumowanie

Małżonkowie będący obywatelami polskimi, nawet jeśli mieszkają za granicą i mają majątek w różnych państwach, mogą co do zasady zawrzeć w Polsce umowę majątkową małżeńską i wybrać prawo polskie. Podstawą jest art. 52 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe oraz art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Najważniejsze jest jednak precyzyjne ustalenie celu. Jeżeli chodzi tylko o niezależność finansową na przyszłość, właściwa może być rozdzielność majątkowa. Jeżeli małżonkowie chcą pozostawić część składników we wspólności, lepsza może być umowa ograniczająca wspólność. Jeżeli chcą przepisać konkretne składniki majątku, potrzebny będzie dodatkowy podział majątku, a przy nieruchomościach także zachowanie właściwej formy i wymagań rejestrowych.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 47, art. 47¹, art. 49, art. 51–51⁵ – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 51 i art. 52 – Dz.U. 2011 nr 80 poz. 432.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 99 § 1 i art. 158 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich ustrojów majątkowych – EUR-Lex.