Rozdzielność majątkowa z datą wsteczną przy długach małżonka

Ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd

W opisanym stanie faktycznym istnieją podstawy do rozważenia pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Podstawą prawną jest art. 52 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej, a w wyjątkowych wypadkach sąd może oznaczyć dzień wcześniejszy niż dzień wytoczenia powództwa.

Do ważnych powodów sądy zaliczają nie tylko typowe konflikty finansowe, ale też takie okoliczności, które realnie zagrażają interesom rodziny albo uniemożliwiają zgodny zarząd majątkiem wspólnym. W praktyce znaczenie mogą mieć: ukrywanie zadłużenia, uzależnienie od hazardu, nadużywanie alkoholu, kłamstwa wobec banków, trwonienie środków oraz brak współdziałania w sprawach finansowych.

To, że nie mają Państwo wspólnego konta, a wydatki domowe i zakupy finansowała Pani samodzielnie, może być ważnym elementem dowodowym. Nie oznacza to automatycznie, że wspólność majątkowa nie istniała, ale pomaga wykazać faktyczne rozdzielenie sfery finansowej.

Kiedy sąd może orzec rozdzielność majątkową z datą wsteczną?

Zgodnie z art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zasadą jest powstanie rozdzielności z dniem oznaczonym w wyroku. Skutek wsteczny jest wyjątkiem, dlatego trzeba wykazać nie tylko same ważne powody, ale też od kiedy one istniały i dlaczego już wtedy wspólność majątkowa powinna zostać przerwana.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wcześniejsza data jest dopuszczalna, ale nie może wyprzedzać chwili, od której powstały ważne powody. Nadal aktualne znaczenie mają m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 27 marca 1972 r., sygn. akt III CZP 69/70, uchwała Sądu Najwyższego z 9 czerwca 1976 r., sygn. akt III CZP 46/75, wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 1995 r., sygn. akt II CRN 162/94, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia 1995 r., sygn. akt II CRN 148/94.

W Pani sprawie datą graniczną może być np. moment rozpoczęcia ukrywanego zadłużania, chwila faktycznego rozłączenia, ujawnienia hazardu albo okres, od którego mąż przestał współdziałać w sprawach rodziny. To wymaga jednak dokładnego odtworzenia faktów i dokumentów.

Czy odpowiada Pani za kredyty zaciągnięte bez Pani zgody?

To najważniejsza praktyczna kwestia. Zgodnie z art. 41 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Odwrotnie: jeżeli zgody nie było, wierzyciel nie korzysta z tej podstawy.

W takim przypadku zastosowanie ma art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady wierzyciel może wtedy prowadzić egzekucję z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia za pracę, dochodów z innej działalności zarobkowej, korzyści z jego praw autorskich i pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy, a w określonych granicach także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa. To oznacza, że brak Pani zgody ma realne znaczenie ochronne.

Jeżeli mąż przy zawieraniu umów podawał nieprawdę co do stanu cywilnego, nie pogarsza to Pani sytuacji prawnej. Przeciwnie, może wzmacniać argument, że działał samodzielnie, poza wiedzą i wolą współmałżonka. Taki fakt może być też istotny dowodowo dla sądu rodzinnego.

Trzeba jednak odróżnić dwie rzeczy: odpowiedzialność wobec wierzyciela i stosunki majątkowe między małżonkami. Nawet jeśli wierzyciel nie sięgnie do majątku wspólnego na podstawie art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, spór może pojawić się później przy ustalaniu składu i rozliczeń majątku po ustaniu wspólności.

Jak udowodnić, że nie wiedziała Pani o długach?

W sprawie o rozdzielność z datą wsteczną nie wystarczy samo twierdzenie, że nic Pani nie wiedziała. Potrzebny jest spójny materiał dowodowy pokazujący, że mąż działał sam, ukrywał zadłużenie i nie było wspólnego zarządzania finansami.

Warto również przygotować chronologię zdarzeń: kiedy zaciągano kredyty, kiedy pojawiły się objawy uzależnienia, kiedy nastąpiło rozłączenie, kiedy dowiedziała się Pani o długach, kiedy zaczęły przychodzić wezwania do zapłaty. Taka oś czasu bardzo ułatwia sądowi ocenę, czy żądanie daty wstecznej jest uzasadnione.

Czy brak wspólnego majątku oznacza, że sprawa jest zbędna?

Nie. Nawet jeżeli obecnie twierdzi Pani, że nie mają Państwo w praktyce dorobku wspólnego, to do czasu ustania ustawowej wspólności majątkowej część składników nabytych w trakcie małżeństwa może co do zasady należeć do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że wchodzą do majątku osobistego jednego z małżonków na podstawie art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przykładowo samochód kupiony w trakcie małżeństwa nie staje się automatycznie majątkiem osobistym tylko dlatego, że zarejestrowano go na jednego małżonka. Decydujące jest źródło finansowania. Jeżeli auto zostało kupione wyłącznie z Pani majątku osobistego, np. z oszczędności należących do Pani przed ślubem, z darowizny tylko dla Pani albo z innych środków objętych art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, można bronić stanowiska, że jest to nadal majątek osobisty. Jeśli jednak pochodziło z bieżących dochodów osiąganych w małżeństwie, sprawa może być bardziej złożona.

Podobnie z wyposażeniem domu: sam fakt, że płaciła Pani ze swojego konta, nie przesądza jeszcze wszystkiego. Sąd bada, czy środki miały charakter wspólny czy osobisty. Jeżeli potrzebuje Pani ochrony przed dalszym zadłużaniem albo przed przyszłym sporem o skład majątku, pozew o rozdzielność nadal może być bardzo potrzebny.

Jak wygląda postępowanie w sądzie?

Sprawę o ustanowienie rozdzielności majątkowej prowadzi sąd rejonowy w postępowaniu procesowym. Składa się pozew, a nie wniosek. W pozwie trzeba wskazać żądanie ustanowienia rozdzielności oraz konkretną datę, od której ma obowiązywać, jeżeli domaga się Pani skutku wstecznego. Należy też opisać ważne powody i zgłosić dowody.

W praktyce do pozwu warto dołączyć:

• odpis aktu małżeństwa,
• dostępne umowy kredytowe lub wezwania do zapłaty,
• dowody na brak zgody na zaciąganie zobowiązań,
• dokumenty potwierdzające osobne finanse i ponoszenie przez Panią kosztów utrzymania,
• listę świadków.

Jeżeli sprawa jest pilna, można równolegle analizować także środki zabezpieczające lub reakcję na czynności wierzycieli. To zależy od tego, czy istnieje już egzekucja, czy dopiero pojawiają się wezwania do zapłaty.

Czy może Pani żądać separacji?

Tak, to możliwe. Podstawę stanowi art. 61(1) § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd orzekł separację. Zupełny rozkład pożycia oznacza ustanie więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej. Nie musi on być trwały, jak przy rozwodzie.

Jeżeli występują zdrada, alkohol, hazard, brak wspólnoty gospodarczej i faktyczne rozłączenie, przesłanki separacji mogą być spełnione. Trzeba jednak pamiętać, że sąd nie orzeknie separacji, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci albo gdy z innych względów byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – o czym stanowi art. 61(1) § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Z punktu widzenia majątkowego istotne jest też to, że zgodnie z art. 61(5) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji wywołuje skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód w zakresie ustroju majątkowego, czyli prowadzi do powstania rozdzielności majątkowej z mocy prawa od chwili uprawomocnienia się wyroku. Jeżeli jednak chce Pani ochrony za okres wcześniejszy, nadal potrzebne może być odrębne żądanie z art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co z interesem wierzycieli i banków?

Sąd badając rozdzielność z datą wsteczną bierze pod uwagę również interes osób trzecich. Dlatego nie każda trudna sytuacja małżeńska uzasadnia nadanie skutku wstecznego. Jeżeli zadłużenie już powstało, a wierzyciele działali w zaufaniu do istniejącej wspólności ustawowej, sąd będzie ostrożnie oceniał wpływ orzeczenia na ich sytuację.

Nie oznacza to jednak, że sprawa jest przegrana. Jeżeli pokaże Pani, że mąż działał samowolnie, bez zgody współmałżonka, podawał nieprawdę i ukrywał zobowiązania, argument ochrony wierzycieli może mieć mniejsze znaczenie niż potrzeba zabezpieczenia rodziny przed dalszymi skutkami jego działań.

Jakie działania praktyczne warto podjąć od razu?

• zgromadzić wszystkie pisma z banków i firm pożyczkowych,
• ustalić dokładne daty zawarcia umów i wysokość zobowiązań,
• zabezpieczyć dowody potwierdzające brak Pani zgody,
• sporządzić listę wydatków na dom i dzieci finansowanych wyłącznie przez Panią,
• sprawdzić, czy przeciwko mężowi toczą się już postępowania sądowe lub egzekucyjne,
• rozważyć jednocześnie pozew o rozdzielność i sprawę o separację albo rozwód – zależnie od rzeczywistego stanu pożycia.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce sąd ocenia datę wsteczną, brak zgody na długi i relację między rozdzielnością a separacją.

FAQ

Czy pozew o rozdzielność majątkową można złożyć bez zgody męża?

Tak. Art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego daje każdemu z małżonków samodzielne prawo żądania ustanowienia rozdzielności przez sąd. Zgoda drugiego małżonka nie jest potrzebna.

Czy zdrada sama w sobie wystarczy do rozdzielności z datą wsteczną?

Najczęściej nie. Sama zdrada zwykle nie wystarcza, jeśli nie ma wpływu na sferę majątkową lub na możliwość zarządzania majątkiem. W połączeniu z ukrywaniem długów, hazardem, alkoholem i rozłączeniem może jednak wzmacniać argumentację.

Czy bank może żądać ode mnie spłaty kredytu męża?

To zależy od treści umowy, ewentualnej Pani zgody i sposobu dochodzenia roszczenia. Jeżeli nie wyrażała Pani zgody na zobowiązanie, zastosowanie ma art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który ogranicza możliwość sięgania przez wierzyciela do majątku wspólnego.

Czy separacja automatycznie daje datę wsteczną rozdzielności?

Nie. Separacja wywołuje rozdzielność majątkową od chwili uprawomocnienia się wyroku separacyjnego, a nie z datą wcześniejszą. Wsteczny skutek wymaga odrębnego rozstrzygnięcia na podstawie art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy samochód kupiony w czasie małżeństwa zawsze jest wspólny?

Nie zawsze. O tym decyduje źródło środków. Jeżeli został kupiony z majątku osobistego w rozumieniu art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, można wykazywać, że należy do majątku osobistego mimo zakupu w trakcie małżeństwa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1972 r., sygn. akt III CZP 69/70.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r., sygn. akt III CZP 46/75.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1995 r., sygn. akt II CRN 162/94.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1995 r., sygn. akt II CRN 148/94.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1972 r., sygn. akt III CRN 250/72.