Jak zabezpieczyć majątek osobisty w małżeństwie bez intercyzy?

Co wchodzi do majątku wspólnego po ślubie?

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy prawa wspólność ustawowa, chyba że wcześniej albo później zawrą umowę majątkową małżeńską. Wynika to wprost z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Jeżeli najważniejsze jest zachowanie wyraźnej odrębności składników nabytych jeszcze przed małżeństwem, warto też sprawdzić zabezpieczenie majątku zdobytego przed ślubem.

Zgodnie z art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunku pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
• kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

W praktyce najczęstszy błąd polega na założeniu, że skoro pieniądze wpływają na osobne konto jednego z małżonków, to automatycznie są jego majątkiem osobistym. To nieprawda. O przynależności do majątku wspólnego albo osobistego decyduje źródło środków, a nie sam rachunek bankowy.

Co należy do majątku osobistego małżonka?

Katalog składników majątku osobistego zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku osobistego należą m.in.:

• przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej – art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej – art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków – art. 33 pkt 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków – art. 33 pkt 7 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej – art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To ostatnie rozwiązanie, czyli art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ma dla Pana sytuacji największe znaczenie. Jeżeli więc kupuje Pan samochód, garaż albo inną rzecz za środki pochodzące z majątku osobistego, to co do zasady nabyty składnik także może wejść do majątku osobistego.

W kontekście praktycznych rozliczeń małżeńskich warto też pamiętać, że inne skutki może wywołać przekazanie majątku między małżonkami niż zakup rzeczy za własne środki.

Surogacja – kiedy zakupiona rzecz pozostaje majątkiem osobistym?

Zasada surogacji oznacza, że jeżeli składnik majątku osobistego zostaje zamieniony na inny składnik, to nowy składnik również wchodzi do majątku osobistego. Podstawą prawną jest art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd Najwyższy w uchwale z 19 sierpnia 2009 r., sygn. III CZP 53/09, wyjaśnił, że celem tej regulacji jest zachowanie wartości majątku osobistego mimo zmiany jego składników. Z kolei w wyroku z 12 maja 2000 r., sygn. V CKN 50/00, wskazano, że dla surogacji istotne są dwa elementy:

• to samo zdarzenie powinno powodować wyjście składnika z majątku osobistego i nabycie nowego składnika,
• nowy przedmiot musi być uzyskany ekonomicznie kosztem majątku osobistego.

Dlatego w praktyce trzeba umieć wykazać ciąg zdarzeń: na przykład sprzedaż mieszkania odziedziczonego po rodzicach, wpływ ceny na rachunek, a następnie zakup garażu z tych konkretnych środków.

Jeżeli środki z majątku osobistego wymieszały się z pieniędzmi wspólnymi, a potem dokonano zakupu bez wyraźnego śladu finansowego, spór dowodowy staje się dużo trudniejszy. Samo twierdzenie jednego z małżonków zwykle nie wystarcza.

Czy wpis w umowie kupna wystarczy?

Wpis w umowie lub akcie notarialnym, że zakup następuje z majątku osobistego do majątku osobistego, jest bardzo pomocny dowodowo, ale nie działa automatycznie jak „tarcza” na każdą sytuację. Taki zapis powinien odpowiadać rzeczywistemu źródłu finansowania.

Przy nieruchomości lub udziale w nieruchomości warto, aby w akcie notarialnym znalazły się możliwie precyzyjne informacje, np. że cena pochodzi ze sprzedaży konkretnego składnika majątku osobistego, z darowizny albo ze spadku. Dobrze, by dokumenty potwierdzające przepływ pieniędzy były spójne z treścią aktu.

Nie ma natomiast prostego i w pełni bezpiecznego rozwiązania polegającego na tym, że drugi małżonek „zrzeka się” z góry wszelkich praw do składnika, który co do zasady mógłby należeć do majątku wspólnego. W czasie trwania wspólności ustawowej obowiązuje art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który przypadnie mu po ustaniu wspólności. Dlatego różne prywatne oświadczenia małżonków nie zastępują prawidłowej regulacji ustroju majątkowego.

Jeżeli rozważają Państwo działania ochronne z powodu zadłużenia lub ryzyka egzekucji, warto odróżnić samo dokumentowanie pochodzenia środków od kwestii takiej jak przepisanie nieruchomości a egzekucja, bo przenoszenie majątku między małżonkami może być oceniane także z perspektywy ochrony wierzycieli.

Jak dokumentować zakup z majątku osobistego?

Im większa wartość składnika, tym ważniejsze jest zachowanie pełnej ścieżki dowodowej. W praktyce najlepiej zgromadzić:

• umowę darowizny albo dokumenty spadkowe, jeżeli źródłem środków był spadek lub darowizna,
• umowę sprzedaży wcześniejszego składnika majątku osobistego,
• potwierdzenia przelewów i historię rachunku bankowego,
• projekt aktu notarialnego lub umowy zakupu z właściwym opisem źródła środków,
• ewentualne oświadczenie współmałżonka potwierdzające stan faktyczny – jako dokument pomocniczy, a nie samodzielną podstawę ochrony.

Przy zakupie samochodu lub innej ruchomości warto zadbać o to, aby płatność była dokonana przelewem z rachunku, na którym znajdują się wyłącznie środki z majątku osobistego albo środki łatwe do jednoznacznego prześledzenia.

Czy osobne konto bankowe chroni przed długami współmałżonka?

Nie zawsze. Samo posiadanie osobnego rachunku bankowego nie zmienia zasad z art. 31 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli wpływa na niego wynagrodzenie za pracę osiągane w trakcie małżeństwa, to co do zasady są to środki należące do majątku wspólnego.

W sprawach egzekucyjnych znaczenie ma także to, z jakiego długu odpowiada małżonek i czy wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego. Zakres tej odpowiedzialności zależy od konkretnego stanu faktycznego, w tym od tego, czy drugi małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie. Podstawą są art. 41 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Natomiast zgodnie z art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego, wierzyciel co do zasady może prowadzić egzekucję z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia za pracę, dochodów z innej działalności zarobkowej, korzyści z jego praw autorskich i pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy, a w wypadku wierzytelności związanej z prowadzeniem przedsiębiorstwa także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.

Jeżeli obawa dotyczy przyszłych problemów finansowych jednego z małżonków, dużo pewniejszym narzędziem niż „osobne konto” bywa rozdzielność majątkowa.

Kiedy potrzebna jest rozdzielność majątkowa?

Jeżeli współmałżonek nie zgadza się na intercyzę, nie oznacza to jeszcze całkowitego braku ochrony, ale trzeba realistycznie ocenić ryzyko. Dokumentowanie majątku osobistego pomaga w razie sporu o własność konkretnej rzeczy, natomiast nie zastępuje zmiany ustroju majątkowego.

Umowa majątkowa małżeńska wymaga formy aktu notarialnego – art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może ona ustanowić rozdzielność majątkową, rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków albo ustrój wspólności rozszerzonej lub ograniczonej.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, sąd może ustanowić rozdzielność majątkową na żądanie jednego z małżonków z ważnych powodów – art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W określonych sytuacjach rozdzielność może być ustanowiona z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa – art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To rozwiązanie bywa istotne przy trwałej separacji faktycznej, ukrywaniu majątku, nieodpowiedzialnym zadłużaniu rodziny albo całkowitym braku współdziałania w zarządzie majątkiem.

Jeżeli ten problem występuje u Państwa, pomocny może być materiał o tym, kiedy możliwy jest brak zgody na rozdzielność i jakie są wtedy dostępne kroki prawne.

Co zrobić przy planowanym zakupie garażu lub innej nieruchomości?

Jeżeli garaż ma być kupiony za środki należące do Pana majątku osobistego, najbezpieczniejszy schemat wygląda następująco:

1. ustalić i udokumentować źródło środków,
2. zachować potwierdzenia przelewów oraz dokumenty wcześniejszego nabycia składnika majątku osobistego,
3. przekazać notariuszowi informacje o źródle pieniędzy jeszcze przed sporządzeniem aktu,
4. zadbać, by akt notarialny wskazywał, że nabycie następuje do majątku osobistego kupującego za środki pochodzące z konkretnego składnika majątku osobistego,
5. nie opierać ochrony wyłącznie na ogólnym oświadczeniu współmałżonka.

Jeżeli środki pochodzą z wynagrodzenia uzyskanego już po ślubie, to co do zasady będzie to majątek wspólny, nawet jeśli formalnie tylko Pan dokonuje zakupu. W takiej sytuacji sam zapis w akcie o „majątku osobistym” może być niewystarczający, a nawet później podważany.

Tabela: które składniki zwykle są wspólne, a które osobiste?

FAQ

Czy żona musi być obecna u notariusza przy zakupie do majątku osobistego?

Nie zawsze. Zależy to od treści czynności i praktyki notarialnej. Jej obecność może jednak pomóc dowodowo, jeśli ma potwierdzić pochodzenie środków lub wiedzę o tym, że nabycie następuje do majątku osobistego.

Czy darowizna od rodziców po ślubie zawsze jest majątkiem osobistym?

Co do zasady tak, jeśli została dokonana na rzecz tylko jednego małżonka. Wynika to z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Inaczej będzie, gdy darczyńca wyraźnie wskaże, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego.

Czy komornik może zająć rzecz należącą do majątku osobistego drugiego małżonka?

W praktyce mogą powstać spory co do przynależności rzeczy. Dlatego tak ważne jest dokumentowanie pochodzenia środków i tytułu nabycia. Jeżeli dojdzie do błędnego zajęcia, potrzebne mogą być dalsze środki prawne zależne od konkretnej sytuacji procesowej.

Czy intercyza działa wstecz?

Umowna rozdzielność majątkowa co do zasady wywołuje skutki od chwili jej zawarcia w formie aktu notarialnego. Inaczej może być przy sądowym ustanowieniu rozdzielności majątkowej, bo art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dopuszcza w określonych przypadkach datę wcześniejszą.

Czy można kupić rzecz częściowo do majątku osobistego, a częściowo do wspólnego?

Tak, ale taka sytuacja wymaga bardzo starannego opisania źródeł finansowania i później bywa sporna. W zależności od okoliczności może prowadzić do roszczeń o zwrot nakładów albo do sporu o charakter prawny nabytego składnika.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
3. Uchwała Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 2009 r., III CZP 53/09
4. Wyrok Sądu Najwyższego z 12 maja 2000 r., V CKN 50/00
5. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 18 października 1961 r., IV CR 957/60
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1194/00
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lutego 2003 r., IV CKN 1721/00
8. Wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2007 r., IV CSK 258/07