Testament notarialny a zachowek dla dzieci

Czy testament notarialny odbiera dzieciom zachowek?

Nie. Sam fakt, że testament został sporządzony u notariusza i że ojciec powołał w nim do całości spadku swoją żonę, nie oznacza, że dzieci tracą prawo do zachowku. Testament rozstrzyga o tym, kto dziedziczy spadek, ale zachowek jest odrębnym roszczeniem pieniężnym najbliższych członków rodziny pominiętych przy dziedziczeniu.

W praktyce oznacza to, że dzieci nie stają się współwłaścicielami majątku tylko dlatego, że przysługuje im zachowek. Mogą natomiast żądać od spadkobierczyni testamentowej zapłaty określonej sumy pieniężnej. W opisanej sytuacji adresatem żądania będzie obecna żona zmarłego ojca, skoro to ona została powołana do całego spadku.

Wyjątkiem są przypadki, w których dziecko zostało skutecznie wydziedziczone w testamencie, zawarło ze spadkodawcą notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia obejmującą także zachowek albo jego roszczenie zostało już zaspokojone np. przez wcześniejsze darowizny lub świadczenia otrzymane od spadkodawcy. Takie okoliczności trzeba zawsze oceniać indywidualnie.

Komu przysługuje zachowek po ojcu?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. W pierwszej kolejności po ojcu dziedziczyliby więc jego dzieci oraz małżonek. Rodzice zmarłego wchodziliby w grę dopiero wtedy, gdyby spadkodawca nie pozostawił zstępnych.

W przedstawionym stanie faktycznym dzieci zmarłego są zstępnymi spadkodawcy i przy braku testamentu dziedziczyłyby razem z jego żoną. To wystarcza do powstania roszczenia o zachowek, o ile nie ma skutecznego wydziedziczenia ani innych zdarzeń wyłączających lub zmniejszających roszczenie.

Warto pamiętać, że zachowek nie jest należny automatycznie z urzędu. Uprawniony powinien sam wystąpić z żądaniem zapłaty, a w razie odmowy skierować sprawę do sądu. Szersze omówienie podobnych spraw znajduje się w dziale Zachowek.

Ile wynosi zachowek dzieci, gdy cały spadek dostała żona?

Najpierw trzeba ustalić udział spadkowy, który przypadłby każdemu dziecku przy dziedziczeniu ustawowym. Z art. 931 Kodeksu cywilnego wynika, że dzieci spadkodawcy i jego małżonek dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku.

Jeżeli ojciec pozostawił żonę i troje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym każda z tych czterech osób otrzymałaby po 1/4 spadku. Zachowek wynosi natomiast:

• 1/2 wartości udziału spadkowego - dla osoby pełnoletniej i zdolnej do pracy,
• 2/3 wartości udziału spadkowego - dla osoby małoletniej albo trwale niezdolnej do pracy.

W takim układzie każde pełnoletnie i zdolne do pracy dziecko może zasadniczo żądać zachowku w wysokości 1/8 substratu zachowku, czyli połowy z ustawowego udziału 1/4. Jeżeli dziecko było małoletnie albo trwale niezdolne do pracy w chwili śmierci ojca, zachowek wynosi 1/6 substratu zachowku, czyli 2/3 z udziału 1/4.

Trzeba odróżnić udział ułamkowy od konkretnej kwoty. Kwota zachowku zależy od wartości majątku spadkowego, długów spadkowych, darowizn doliczanych do spadku oraz ewentualnych świadczeń otrzymanych przez dane dziecko od spadkodawcy.

Jak ustala się wartość spadku i darowizn?

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa pozostawione przez spadkodawcę pomniejszone o długi spadkowe. Następnie, zgodnie z art. 993 i następnymi Kodeksu cywilnego, dolicza się określone darowizny, zapisy windykacyjne, a obecnie również niektóre wartości związane z fundacją rodzinną.

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń. Doliczeniu podlegają natomiast darowizny dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Ważne jest to, że 10-letnie ograniczenie nie działa w ten sam sposób przy darowiznach na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku. Darowizna mieszkania, domu lub znacznych środków pieniężnych przekazana jednemu z dzieci może więc mieć duże znaczenie dla późniejszego rozliczenia zachowku, nawet jeżeli została dokonana wiele lat wcześniej.

Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Dla zapisu windykacyjnego bierze się pod uwagę stan z chwili otwarcia spadku, a ceny z chwili ustalania zachowku. Przy nieruchomościach najczęściej potrzebna jest aktualna wycena rzeczoznawcy.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. W sprawie, w której testament notarialny powołuje żonę do całości spadku, termin dla dzieci należy więc liczyć zasadniczo od dnia ogłoszenia testamentu, a nie od dnia jego sporządzenia.

Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin wynosi co do zasady 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przy fundacji rodzinnej mogą wystąpić dodatkowe reguły wynikające z aktualnego brzmienia przepisów o zachowku.

Samo wysłanie prywatnego wezwania do zapłaty nie zawsze zabezpiecza uprawnionego przed przedawnieniem. Jeżeli termin zbliża się do końca, zwykle konieczne jest podjęcie czynności przed sądem albo innym właściwym organem w sposób przewidziany przez przepisy o przerwaniu biegu przedawnienia.

Jak dochodzić zachowku od żony zmarłego?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia, kto formalnie jest spadkobiercą, czy testament został ogłoszony oraz jaki majątek wchodził do spadku. W praktyce potrzebne będą m.in. akt zgonu, testament lub protokół jego ogłoszenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące nieruchomości, rachunków bankowych, pojazdów, kredytów i darowizn.

Następnie warto przygotować pisemne wezwanie do zapłaty zachowku. W wezwaniu należy wskazać podstawę roszczenia, proponowaną kwotę, sposób jej obliczenia, numer rachunku bankowego i rozsądny termin zapłaty. Jeżeli strony nie porozumieją się dobrowolnie, uprawniony może wystąpić z pozwem o zapłatę.

Pozew składa się przeciwko osobie obowiązanej do zapłaty zachowku, czyli w tym przypadku przeciwko żonie zmarłego jako spadkobierczyni testamentowej. W sądzie trzeba wykazać zarówno samo uprawnienie do zachowku, jak i wysokość żądanej kwoty. Jeżeli spór dotyczy wartości nieruchomości, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego.

Kiedy zachowek może nie przysługiwać albo być niższy?

Prawo do zachowku może zostać wyłączone przede wszystkim przez skuteczne wydziedziczenie. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu i odpowiadać przesłankom z art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. uporczywemu postępowaniu wbrew woli spadkodawcy sprzecznemu z zasadami współżycia społecznego, dopuszczeniu się względem spadkodawcy albo osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności lub rażącej obrazy czci albo uporczywemu niedopełnianiu obowiązków rodzinnych.

Roszczenie może być też niższe, jeżeli uprawniony otrzymał od spadkodawcy darowizny, zapis windykacyjny, środki na wychowanie albo wykształcenie przekraczające przeciętną miarę, a przepisy nakazują zaliczyć te korzyści na należny zachowek. Każde dziecko należy oceniać oddzielnie, ponieważ jedno mogło otrzymać znaczną darowiznę, a drugie nie.

Od 2023 r. obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego. Standardowo rozłożenie na raty nie powinno przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach okres ten może zostać przedłużony, ale nie ponad 10 lat.

FAQ

Czy dzieciom należy się zachowek, jeśli ojciec zapisał wszystko żonie?

Co do zasady tak. Dzieci należą do osób uprawnionych do zachowku, jeżeli dziedziczyłyby po ojcu z ustawy. Testament notarialny zmienia krąg spadkobierców, ale sam w sobie nie pozbawia dzieci roszczenia o zachowek.

Czy trzeba podważać testament, aby dostać zachowek?

Nie zawsze. Jeżeli testament jest ważny, ale pomija dzieci, najczęściej dochodzi się zapłaty zachowku od spadkobiercy testamentowego. Podważanie testamentu jest potrzebne tylko wtedy, gdy istnieją podstawy do kwestionowania jego ważności i celem jest dziedziczenie, a nie samo roszczenie pieniężne.

Od kiedy liczy się 5 lat na zachowek?

Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniach wobec osób, które otrzymały darowiznę albo zapis windykacyjny, termin zasadniczo liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy żona zmarłego może odmówić zapłaty zachowku?

Może kwestionować zasadę albo wysokość roszczenia, np. wskazując na wydziedziczenie, wcześniejsze darowizny, błędną wycenę majątku albo przedawnienie. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, o obowiązku zapłaty i wysokości zachowku rozstrzygnie sąd.

Czy zachowek zawsze trzeba zapłacić jednorazowo?

Nie zawsze. Obowiązany do zapłaty może żądać od sądu odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a wyjątkowo jego obniżenia. Nie dzieje się to automatycznie; sąd ocenia sytuację majątkową i osobistą obu stron.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 991 oraz art. 993-1011, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1071, wersja obowiązująca od 19 maja 2026 r.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity w Dzienniku Ustaw