Testament na rzecz małżonka a zachowek dla rodzica

Krąg osób uprawnionych do zachowku

Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Dziedziczenie ustawowe przy braku dzieci

W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice (art. 932 § 1 k.c.). Udział spadkowy każdego z rodziców, który dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku (art. 932 § 2 zd. 1 k.c.).

Testament na rzecz żony a prawo do zachowku

W opisanej sytuacji spadkobiercą ustawowym byłaby żona oraz matka spadkodawcy. Jeżeli jednak testamentem do całości spadku powołana została wyłącznie żona, matce przysługuje roszczenie o zapłatę należnego zachowku. Roszczenie to oznacza uprawnienie do żądania zapłaty określonej kwoty pieniężnej od spadkobiercy.

Przedawnienie i dobrowolność dochodzenia zachowku

Roszczenie o zapłatę zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Oznacza to, że w tym okresie osoba uprawniona może, ale nie musi, wystąpić z takim żądaniem na drogę sądową. „Realizacja uprawnienia do zachowku stanowi wykonanie prawa podmiotowego” (Komentarz do art. 991 k.c., red. J. Gudowski). Jeżeli uprawniony nie zdecyduje się na skorzystanie z tego prawa, nie powstają żadne komplikacje, w tym również w zakresie wykonania testamentu.

Możliwy wyjątek związany z wierzycielami

Wyjątkiem może być sytuacja, w której osoba uprawniona do zachowku jest dłużnikiem i rezygnacja z dochodzenia zachowku prowadziłaby do pokrzywdzenia jej wierzycieli. Prawo do zachowku, jako prawo majątkowe, stanowi wierzytelność, z której wierzyciele mogą się zaspokoić. Czynność polegająca na rezygnacji z tego prawa może zostać uznana za bezskuteczną wobec wierzycieli w trybie powództwa z art. 527 k.c. 

FAQ – najczęściej zadane pytania

1. Czy sama możliwość żądania zachowku przez matkę blokuje wykonanie testamentu?
Nie. Samo istnienie prawa do zachowku nie wstrzymuje stwierdzenia nabycia spadku ani wykonania testamentu. Konieczne jest aktywne dochodzenie roszczenia przez uprawnioną osobę.

2. Czy matka musi zrzec się zachowku, aby żona mogła spokojnie odziedziczyć majątek?
Nie ma takiego obowiązku. Jeżeli matka nie wystąpi z roszczeniem, sprawa zachowku pozostaje bez dalszych konsekwencji.

3. W jakiej formie dochodzi się zachowku?
Zachowek dochodzony jest w drodze roszczenia o zapłatę określonej kwoty pieniężnej przeciwko spadkobiercy testamentowemu.

4. Ile czasu ma uprawniony na dochodzenie zachowku?
Roszczenie przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu.

5. Czy brak działań ze strony matki definitywnie zamyka temat?
Tak, o ile nie podejmie ona żadnych kroków prawnych w terminie przedawnienia. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy jest dłużnikiem, a jej wierzyciele skorzystaliby z przysługującej jej wierzytelności o zachowek.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93