Testament na rzecz drugiej żony a prawa dzieci zmarłego

Co oznacza testament ojca na rzecz drugiej żony?

Jeżeli ojciec sporządził ważny testament i powołał w nim do całości spadku swoją drugą żonę, to ona staje się spadkobierczynią testamentową zgodnie z art. 941 i art. 959 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

To nie oznacza jednak automatycznie, że dzieci zmarłego tracą wszelkie prawa. Jeżeli byłyby powołane do spadku z ustawy, a zostały pominięte w testamencie, mogą mieć roszczenie o zachowek na podstawie art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba więc rozdzielić dwie sprawy:

• spadek po ojcu – tu kluczowe są testament ojca i ewentualny zachowek dzieci,
• późniejsze rozporządzenie majątkiem przez macochę – tu znaczenie ma jej darowizna, testament albo dziedziczenie po niej.

Czy dzieci zmarłego mają zachowek po ojcu?

Tak – co do zasady tak. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im ochrony w postaci powołania do spadku, darowizny albo zapisu.

Jeżeli więc ojciec pozostawił dzieci i żonę, a w testamencie cały majątek przekazał wyłącznie drugiej żonie, dzieci mogą dochodzić od niej zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wysokość zachowku wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również: testament na rzecz małżonka a zachowek

Czy macocha może przekazać mieszkanie pasierbicy lub pasierbowi?

Tak. Jeżeli druga żona ojca nabędzie spadek po mężu, stanie się właścicielką odziedziczonego składnika majątku w granicach wynikających z postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Następnie może rozporządzić swoim majątkiem:

• za życia – np. przez darowiznę, zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego,
• na wypadek śmierci – przez testament, zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli przedmiotem darowizny jest mieszkanie lub udział w nieruchomości, umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego – art. 158 Kodeksu cywilnego.

Samo używanie potocznego określenia „przepisanie mieszkania” nie jest wystarczające. Prawnie może chodzić o:

• darowiznę,
• sprzedaż,
• umowę dożywocia,
• testament,
• zapis windykacyjny w testamencie notarialnym – art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy pasierb jest objęty zwolnieniem z podatku?

Tak. Pasierb należy do kręgu osób wymienionych w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten obejmuje: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę.

To oznacza, że nabycie przez pasierba od macochy własności rzeczy lub praw majątkowych może być całkowicie zwolnione z podatku, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe.

Jak skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn?

Najważniejsze warunki wynikają z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady trzeba:

• zgłosić nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy,
• w przypadku darowizny pieniędzy – udokumentować ich otrzymanie przelewem, przekazem pocztowym albo na rachunek w SKOK, jeżeli przekroczona jest kwota z art. 9 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.

Dla nabycia w drodze dziedziczenia termin 6 miesięcy biegnie od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia – zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn w aktualnym brzmieniu.

Jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu później, może skorzystać z art. 4a ust. 2 tej ustawy, ale musi uprawdopodobnić późniejsze powzięcie wiadomości.

Czy przy darowiźnie mieszkania trzeba składać SD-Z2?

Najczęściej nie. Zgodnie z art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

Darowizna mieszkania wymaga aktu notarialnego, więc notariusz dokonuje czynności formalnych związanych z podatkiem. W takiej sytuacji pasierb co do zasady nie składa osobnego formularza SD-Z2 tylko po to, aby korzystać ze zwolnienia.

Inaczej może być przy niektórych innych składnikach majątku, gdy czynność nie wymaga aktu notarialnego. Wtedy brak zgłoszenia w terminie może spowodować utratę pełnego zwolnienia i opodatkowanie na zasadach I grupy podatkowej – art. 4a ust. 3 ustawy.

Czy pasierbica może być potraktowana jak córka?

Nie w sensie ogólnym. Pasierb nie staje się dzieckiem macochy tylko dlatego, że jego rodzic zawarł z nią małżeństwo. W relacjach rodzinnych i spadkowych ma znaczenie odrębna kategoria prawna „pasierb”, a nie „córka” czy „syn”.

Wyjątkiem byłoby przysposobienie. Wtedy skutki prawne wynikają z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi.

W typowej sytuacji opisanej w pytaniu znaczenie ma jednak nie „status córki”, lecz to, że pasierb jest wprost wymieniony w art. 4a ust. 1 oraz art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Co jeśli macocha umrze, zanim zostanie przeprowadzona sprawa spadkowa po ojcu?

Samo to, że nie było jeszcze postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia, nie oznacza, że macocha niczego nie nabyła. Zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą.

To bardzo ważne: nabycie spadku następuje z mocy prawa w chwili śmierci spadkodawcy, natomiast orzeczenie sądu lub akt notarialny jedynie to potwierdzają.

Jeżeli więc ojciec zmarł pierwszy, a jego żona żyła choćby krótko po nim, to co do zasady nabyła spadek po ojcu z chwilą jego śmierci. Jeżeli potem sama umrze, ten nabyty udział wejdzie do jej własnego spadku.

Wyjątkiem byłaby sytuacja, gdyby macocha skutecznie odrzuciła spadek w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziała się o tytule swego powołania – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego – albo zostałaby uznana za niegodną dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Kto dziedziczy po macosze, jeśli nie zostawi testamentu?

W pierwszej kolejności dziedziczą osoby wskazane w art. 931–934 Kodeksu cywilnego, czyli przede wszystkim małżonek, zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie i zstępni dziadków.

Pasierb dziedziczy ustawowo dopiero w szczególnej sytuacji określonej w art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem:

„W braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku”.

To oznacza, że pasierb będzie dziedziczył po macosze z ustawy dopiero wtedy, gdy łącznie:

• macocha nie ma małżonka, dzieci, wnuków ani innych bliższych krewnych powołanych z ustawy,
• pasierb jest dzieckiem jej małżonka,
• żadne z rodziców pasierba nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Jeżeli żyje choć jeden z rodziców pasierba, art. 934¹ Kodeksu cywilnego nie znajdzie zastosowania.

Czy dzieci ojca mają zachowek po macosze?

Co do zasady nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego przyznaje prawo do zachowku tylko zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Pasierb nie jest wymieniony w tym katalogu. Dlatego po śmierci macochy dzieci jej zmarłego męża zwykle nie mają prawa do zachowku, nawet jeśli liczyły na przekazanie mieszkania.

Roszczenia wobec gminy lub Skarbu Państwa o zachowek również nie powstaną, bo zachowek jest roszczeniem wobec spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego albo – w pewnych sytuacjach – obdarowanego, ale tylko w granicach przewidzianych w art. 991–1001 Kodeksu cywilnego. Jeżeli ktoś w ogóle nie jest uprawniony do zachowku, nie może go dochodzić od państwa.

Znaczenie przyjęcia albo odrzucenia spadku przez macochę

Jeżeli macocha przeżyła ojca, to nabyła spadek z chwilą jego śmierci, ale może jeszcze złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego spadkobierca może:

• przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi,
• przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza,
• odrzucić spadek.

Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli macocha umrze przed złożeniem takiego oświadczenia, prawo do złożenia oświadczenia może przejść na jej spadkobierców na zasadzie art. 1017 Kodeksu cywilnego. To może mieć duże znaczenie praktyczne, zwłaszcza gdy w spadku po ojcu są także długi.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy działają w różnych układach rodzinnych i majątkowych.

Najpraktyczniejsze rozwiązanie w takiej sytuacji

Jeżeli celem jest rzeczywiste przekazanie mieszkania dziecku zmarłego męża, najbezpieczniejsze są zwykle dwa rozwiązania:

• darowizna nieruchomości w akcie notarialnym za życia macochy – daje jasny skutek własnościowy,
• testament notarialny z zapisem windykacyjnym – jeżeli macocha chce zachować mieszkanie do końca życia, ale przesądzić, kto nabędzie je po jej śmierci.

Każde z tych rozwiązań może jednak wpływać na przyszłe roszczenia innych osób, np. o zachowek po macosze, jeżeli miałaby własnych uprawnionych. Dlatego zawsze trzeba analizować konkretny stan faktyczny.

FAQ

Czy dzieci zmarłego mogą żądać zachowku od drugiej żony ojca?

Tak, jeżeli ojciec powołał żonę do spadku testamentem i pominął dzieci, to dzieci jako zstępni mogą dochodzić zachowku od spadkobierczyni testamentowej na podstawie art. 991 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego.

Czy pasierb płaci podatek od darowizny mieszkania od macochy?

Co do zasady nie, jeżeli spełnione są warunki zwolnienia z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przy darowiźnie mieszkania w akcie notarialnym obowiązek zgłoszenia SD-Z2 co do zasady nie występuje.

Czy brak postanowienia sądu oznacza, że macocha nie odziedziczyła po ojcu?

Nie. Spadek nabywa się z chwilą śmierci spadkodawcy zgodnie z art. 924 i 925 Kodeksu cywilnego. Postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia tylko to potwierdzają.

Czy pasierb ma prawo do zachowku po macosze?

Zwykle nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymienia pasierba wśród osób uprawnionych do zachowku.

Czy pasierb może dziedziczyć po macosze bez testamentu?

Tak, ale wyjątkowo. Muszą być spełnione warunki z art. 934¹ Kodeksu cywilnego, w tym brak bliższych spadkobierców ustawowych i śmierć obojga rodziców pasierba przed otwarciem spadku po macosze.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59