Testament na rzecz drugiej żony a prawa dzieci zmarłego

Darowizna dla pasierbicy

Druga żona ojca nie jest Pani biologiczną matka. Zapewne także nie była Pani przez nią adoptowana. To powoduje, że formalnie jest Pani jej pasierbicą, a ona w stosunku do Pani macochą. Nie jest Pani jej córką.

Przepraszam za te określenia, ale one wynikają z przepisów prawa i trzeba się nimi posługiwać dla prawidłowego wyjaśnienia sytuacji. W obowiązującym prawie nie ma definicji pasierba i pasierbicy. Według słownika języka polskiego pasierb to „dziecko współmałżonka z poprzedniego małżeństwa”.

Na potrzeby ustawy o podatku od spadków i darowizn pasierbem staje się dziecko (niepełnoletni), którego rodzic zawrze związek małżeński. Gdyby druga żona ojca przekazała Pani mieszkanie, odbyłoby się to zapewne w formie darowizny. Czynność ta podlegałaby podatkowi od darowizn. Dla podatku od darowizn znaczenie zasadnicze ma stosunek osoby obdarowanej do osoby darczyńcy. W Pani sytuacji jest to stosunek pasierbica–macocha.

Według ustawy:

„Art. 4a. 1.Zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli:

1) zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego powstałego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2-8 i ust. 2, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, z zastrzeżeniem ust. 2 i 4, oraz

2) udokumentują – w przypadku gdy przedmiotem nabycia tytułem darowizny lub polecenia darczyńcy są środki pieniężne, a wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, przekracza kwotę określoną w art. 9 ust. 1 pkt 1 – ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym.

2. Jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych po upływie terminów, o których mowa w ust. 1 pkt 1, zwolnienie, o którym mowa w ust. 1, stosuje się, gdy nabywca zgłosi te rzeczy lub prawa majątkowe naczelnikowi urzędu skarbowego nie później niż w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o ich nabyciu, oraz uprawdopodobni fakt późniejszego powzięcia wiadomości o ich nabyciu.

3. W przypadku niespełnienia warunków, o których mowa w ust. 1 i 2, nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych podlega opodatkowaniu na zasadach określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej.

4. Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy:

1) wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, nie przekracza kwoty określonej w art. 9 ust. 1 pk 1 lub

2) gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego”.

Grupy podatkowe

A zatem zwolnieni z tego podatku zostali niektórzy podatnicy zaliczeni do pierwszej grupy podatkowej. Do poszczególnych grup podatkowych zalicza się:

• do grupy I – małżonka, zstępnych, wstępnych, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów,
• do grupy II – zstępnych rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych
• do grupy III – innych nabywców.

Zwolnienie pełne z podatku nie ma zastosowania do: zięcia, synowej i teściów. Wśród osób wykluczonych nie ma pasierba (pasierbicy).

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (j.t. Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768) podatkowi od spadków i darowizn podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tytułem m.in. darowizny.

Art. 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn stanowi, iż obowiązek podatkowy ciąży na nabywcy własności rzeczy i praw majątkowych. Natomiast na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, obowiązek podatkowy powstaje – przy nabyciu w drodze darowizny – z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy – z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia; jeżeli ze względu na przedmiot darowizny przepisy wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia takich oświadczeń.

Według art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy „opodatkowaniu podlega nabycie przez nabywcę od jednej osoby, własności rzeczy i praw majątkowych o czystej wartości przekraczającej kwotę wolną w wysokości 9637 zł, jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej”. W myśl art. 14 ust. 2 „zaliczenie do grupy podatkowej następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy i prawa majątkowe”. Zgodnie z art. 14 ust. 3 pkt 1 „do I grupy podatkowej zalicza się: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów”.

Jak skorzystać ze zwolnienia od zapłaty podatku od spadków i darowizn?

Jednakże, zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, „zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli:

• zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego powstałego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2-8 i ust. 2, a w przypadku nabycia w drodze dziedziczenia w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, z zastrzeżeniem ust. 2 i 4, oraz
• udokumentują – w przypadku gdy przedmiotem nabycia tytułem darowizny lub polecenia darczyńcy są środki pieniężne, a wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, przekracza kwotę określoną w art. 9 ust. 1 pkt 1 (tj. dla I grupy podatkowej 9637 zł) – ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub przekazem pocztowym”.

Zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy i praw majątkowych winno być dokonane na formularzu SD-Z2 określonym przez Ministra Finansów w rozporządzeniu z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy i praw majątkowych (Dz. U. Nr 243, poz. 1762 z późn. zm.).

Czy każdą darowiznę należy zgłaszać do US?

Z kolei, w myśl art. 4a ust. 4 przedmiotowej ustawy obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków jedynie, gdy:

• „wartość majątku nabytego łącznie od tej samej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat, poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, doliczona do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych, nie przekracza kwoty określonej w art. 9 ust. 1 pkt 1 lub
• nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego”.

„W przypadku niespełnienia warunków, o których mowa w ust. 1 i 2, przedmiotowe nabycie podlega opodatkowaniu na ogólnych zasadach określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej” (art. 4a ust. 3).

Wyżej wymienione zwolnienie stosuje się, „jeżeli w chwili nabycia nabywca posiadał obywatelstwo polskie lub obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub miał miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub na terytorium takiego państwa” (art. 4 ust. 4).

W cytowanych przepisach nie zostały wyszczególnione ani rodzaj czy charakter darowanych składników majątku objętych zwolnieniem, ani sposób czy czas ich użytkowania, jak również ich maksymalna wartość. Należy jednak mieć na uwadze, że podstawowym kryterium uprawniającym do skorzystania ze zwolnienia, o którym mowa w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jest zakwalifikowanie obdarowanego jako jednej z osób wymienionych w tym przepisie.

Reasumując, stwierdzić zatem należy, że w przedmiotowej sprawie nabycie przez Panią lub braci jako pasierbów darowizny w postaci mieszkania od macochy będzie korzystało ze zwolnienia od podatku uregulowanego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli zostaną spełnione wszystkie wymienione w tym przepisie warunki.

Dziedziczenie po macosze

Gdyby druga żona taty zmarła, to Pani lub bracia jako pasierbowie mogą dziedziczyć na podstawie testamentu. Ten sposób dziedziczenia jest zawsze możliwy (macocha sporządza testament i zapisuje w nim swój majątek Pani lub braciom, ewentualnie zawiera nim tzw. zapis windykacyjny mieszkania na rzecz Pani lub braci).

Ponadto pasierb może dziedziczyć po ojczymie lub macosze, jeżeli został przez nich przysposobiony. W takim wypadku jest on bowiem traktowany jak rodzone dziecko spadkodawcy. Może być zatem jednym ze spadkobierców lub nawet spadkobiercą wyłącznym w zależności od tego, czy ktoś jeszcze będzie miał prawo do tak zwanej schedy spadkowej. Oczywiście, jeżeli ojczym czy macocha nie adoptowali pasierba, opcja ta jest niemożliwa.

Niedopuszczalna jest adopcja dorosłego dziecka – a więc to odpada.

Dziedziczenie ustawowe

Od 2009 roku w Kodeksie cywilnym istnieje zapis dotyczący automatycznego dziedziczenia majątku ojczyma lub macochy przez pasierba, to znaczy sytuacji gdy spadkodawca nie zostawił testamentu.

Otóż, pasierb może otrzymać spadek dopiero wtedy, gdy nie będzie mógł tego uczynić praktycznie żaden z krewnych zmarłego. Przed pasierbem prawo do dziedziczenia mają więc małżonek spadkodawcy, jego zstępni, rodzice, rodzeństwo, dziadkowie i ich zstępni.

Według Kodeksu cywilnego:

„Art. 934¹. W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku”.

Nawet jednak jeśli wszystkie wymienione osoby nie żyją, prawo do spadku nie przechodzi automatycznie na pasierba. Konieczne jest spełnienie jeszcze jednego warunku. Mianowicie biologiczni rodzice muszą nie żyć w momencie rozpoczęcia procedury spadkowej. W przeciwnym wypadku spadek przechodzi na gminę lub Skarb Państwa.

Macocha musiałaby nie mieć innych spadkobierców po sobie. A więc nie powinno być:

• jej małżonka,
• jej dzieci,
• jej wnuków,
• jej rodziców,
• jej rodzeństwa,
• dzieci jej rodzeństwa,
• jej dziadków,
• dzieci zmarłych dziadków.

Mogą Państwo zostać spadkobiercami ustawowymi w dalszej kolejności, o ile nie będzie po drodze innych spadkobierców ustawowych – jak wskazałem powyżej. Jeżeli się trafią, Pani i bracia nie macie prawa do spadku na mocy ustawy.

Kodeks cywilny wskazuje:

„Art. 991. § 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Jest to jasny przepis. Zgodnie z nim prawo do zachowku maja: dzieci spadkodawcy, wnuki, jego rodzice oraz małżonek. Inni spadkobiercy ustawowi takich prawa nie posiadają. Oznacza to, że Pani i bracia nie macie prawa do zachowku po swojej macosze, czyli drugiej żonie ojca.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207