Wydziedziczenie a koszty pogrzebu – kto może dostać zasiłek i pieniądze po zmarłym?

Skutki testamentu i wydziedziczenia

Testament jest podstawową formą rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Wynika to z art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Z kolei art. 942 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stanowi, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Jeżeli babcia powołała Panią do całości spadku, to co do zasady to Pani jest spadkobierczynią testamentową. Dla praktycznego dochodzenia praw wobec banku, ZUS czy innych osób potrzebne będzie jednak formalne potwierdzenie praw do spadku, czyli akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. W sprawach, w których część rodziny mieszka poza Polską, pomocny może być materiał: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Wydziedziczenie dotyczy nie samego dziedziczenia, lecz pozbawienia prawa do zachowku. Podstawę stanowi art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Spadkodawca może wydziedziczyć zstępnych, małżonka albo rodziców, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. uporczywie postępuje wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Dodatkowo art. 1009 Kodeksu cywilnego wymaga, aby przyczyna wydziedziczenia wynikała z treści testamentu. Jeżeli przyczyna została wpisana do testamentu, nie przesądza to jeszcze automatycznie, że wydziedziczenie będzie skuteczne w każdym sporze. Osoba wydziedziczona może próbować podważać jego zasadność, a wtedy znaczenie mają konkretne fakty i dowody. Jeżeli jednak wydziedziczenie jest skuteczne, matka nie ma prawa do zachowku.

Czy osoba wydziedziczona może dostać zasiłek pogrzebowy?

Tak. Zasiłek pogrzebowy nie jest prawem spadkowym i nie zależy od tego, kto dziedziczy po zmarłym. Zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zasiłek pogrzebowy przysługuje w razie pokrycia kosztów pogrzebu m.in. członkowi rodziny, osobie obcej, pracodawcy, domowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego.

Kluczowe jest rzeczywiste pokrycie kosztów pogrzebu. Jeżeli więc matka zapłaciła za pogrzeb i ma rachunki, może wystąpić o zasiłek pogrzebowy nawet wtedy, gdy została skutecznie wydziedziczona.

Wysokość zasiłku pogrzebowego określa art. 80 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jeżeli koszty pogrzebu pokrywa członek rodziny, zasiłek przysługuje w zryczałtowanej kwocie 4000 zł. Jeżeli koszty pokrywa inny podmiot niż członek rodziny, zasiłek przysługuje do wysokości udokumentowanych kosztów, nie wyżej jednak niż 4000 zł.

Wniosek o zasiłek pogrzebowy składa się w terminie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której przysługuje świadczenie, co wynika z art. 81 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Co do zasady zatem samo wydziedziczenie nie blokuje matce prawa do tego świadczenia.

Czy bank może wypłacić pieniądze na koszty pogrzebu?

Tak, ale w ograniczonym zakresie. Podstawą jest art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Z przepisu wynika, że bank jest obowiązany wypłacić z rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku osobie, która przedłoży rachunki stwierdzające wysokość poniesionych kosztów, w wysokości nieprzekraczającej kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku.

To bardzo ważne: bank nie powinien wypłacać dowolnej sumy tylko dlatego, że ktoś okazał kilka faktur. Wypłata ma odpowiadać realnie poniesionym wydatkom i mieścić się w granicach kosztów zwyczajowo przyjętych. Jeżeli wydatki były niższe niż kwota pobrana z rachunku albo część kosztów została już zrekompensowana z innych źródeł, może pojawić się spór o zwrot nadwyżki.

W praktyce bank nie rozstrzyga definitywnie sporów spadkowych. Jeżeli wypłacił środki na podstawie art. 55 Prawa bankowego, nie oznacza to jeszcze, że osoba pobierająca może zatrzymać wszystko bez rozliczenia ze spadkobiercą. Duże znaczenie ma to, jakie koszty faktycznie poniosła i jakie kwoty uzyskała z innych źródeł.

Niezrealizowane świadczenie z ZUS – czy wchodzi do spadku?

Tu trzeba doprecyzować wcześniejsze, zbyt ogólne stanowisko. Niezrealizowane świadczenie po zmarłym nie zawsze wchodzi od razu do spadku. Najpierw stosuje się art. 136 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie z art. 136 ust. 1 tej ustawy świadczenie należne do dnia śmierci emeryta lub rencisty wypłaca się małżonkowi i dzieciom, z którymi prowadził wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku – małżonkowi i dzieciom, z którymi nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku – innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

Oznacza to, że ZUS wypłaca takie świadczenie według szczególnej kolejności ustawowej, a nie według zasad dziedziczenia. Sama okoliczność wydziedziczenia w testamencie nie wyłącza automatycznie matki z kręgu osób, które mogą ubiegać się o niezrealizowane świadczenie, jeżeli spełnia warunki z art. 136 ustawy. W takim zakresie nie działa mechanizm zachowku czy wydziedziczenia znany z Kodeksu cywilnego.

Dopiero jeżeli nie ma osób wskazanych w art. 136 ustawy emerytalnej albo świadczenie nie zostanie wypłacone w tym szczególnym trybie, znaczenie mogą mieć zasady spadkowe. Dlatego w tej części bardzo dużo zależy od stanu faktycznego: kto należał do kręgu uprawnionych, czy zmarła prowadziła z kimś wspólne gospodarstwo domowe i kto złożył wniosek do ZUS.

Czy można „zarobić” na pogrzebie?

Co do zasady nie powinno dojść do bezpodstawnego wzbogacenia kosztem spadkobiercy. Jeżeli ktoś pokrył koszty pogrzebu, może odzyskać ich równowartość z przewidzianych prawem źródeł. Nie oznacza to jednak prawa do zachowania nadwyżki, jeśli ostatecznie uzyskał więcej niż wyniosły rzeczywiste koszty.

W relacji ze spadkobiercą podstawę roszczeń może stanowić przede wszystkim art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Dodatkowo zastosowanie może mieć art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego dotyczący świadczenia nienależnego.

Jeżeli więc matka:

• pokryła koszty pogrzebu,
• otrzymała zasiłek pogrzebowy,
• uzyskała zwrot kosztów z rachunku bankowego zmarłej,
• a łączna kwota przewyższyła rzeczywiście poniesione i uzasadnione wydatki,

to spadkobierca może domagać się rozliczenia nadwyżki. Nie ma natomiast podstaw, by żądać zwrotu samego zasiłku pogrzebowego tylko dlatego, że otrzymała go osoba wydziedziczona. Roszczenie może dotyczyć dopiero nadwyżki lub kwot pobranych bez podstawy.

Co wchodzi do spadku, a co nie?

Jakie kroki może podjąć spadkobierca?

Jeżeli chce Pani odzyskać środki, warto działać w uporządkowanej kolejności:

1. Uzyskać formalne potwierdzenie praw do spadku – przez notariusza albo sąd.

2. Wystąpić do banku o informację, czy i na jakiej podstawie dokonano wypłat po śmierci posiadaczki rachunku.

3. Wystąpić do ZUS o informację, czy wypłacono zasiłek pogrzebowy oraz czy wypłacono niezrealizowane świadczenie na podstawie art. 136 ustawy emerytalnej.

4. Wezwać matkę do przedstawienia rozliczenia kosztów pogrzebu: faktur, rachunków, potwierdzeń przelewów i informacji, jakie kwoty otrzymała.

5. Jeżeli okaże się, że zatrzymała nadwyżkę albo pobrała środki bez podstawy, skierować do niej wezwanie do zapłaty, a następnie ewentualnie pozew.

W sporze sądowym istotne będą przede wszystkim dowody: treść testamentu, dokumenty z banku, odpowiedź ZUS, rachunki za pogrzeb oraz dowód na wysokość realnie poniesionych wydatków.

Najbardziej prawdopodobna ocena w opisanej sytuacji

Na podstawie przedstawionego opisu najbardziej prawdopodobne jest, że:

• matka może legalnie otrzymać zasiłek pogrzebowy, jeśli to ona pokryła koszty pogrzebu,
• matka może otrzymać z banku zwrot kosztów pogrzebu, ale tylko w granicach przewidzianych w art. 55 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego,
• matka może być uprawniona do niezrealizowanego świadczenia z ZUS, jeśli spełnia przesłanki z art. 136 ustawy emerytalnej, mimo wydziedziczenia,
• nie ma jednak pewności, że może zatrzymać każdą pobraną kwotę bez rozliczenia, jeżeli suma uzyskanych pieniędzy przekracza rzeczywiste i uzasadnione koszty pogrzebu albo obejmuje środki pobrane bez podstawy.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy może Pani odzyskać pieniądze, brzmi: tak, ale tylko w zakresie, w jakim matka otrzymała lub zatrzymała środki nienależne albo nadwyżkę ponad rzeczywiste koszty. Nie każda wypłata po śmierci automatycznie staje się częścią masy spadkowej.

FAQ

Czy wydziedziczona córka może dostać zasiłek pogrzebowy?

Tak. O prawie do zasiłku pogrzebowego decyduje pokrycie kosztów pogrzebu, a nie dziedziczenie. Podstawą są art. 77 i art. 80 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy wydziedziczenie pozbawia prawa do niezrealizowanej emerytury?

Nie automatycznie. Niezrealizowane świadczenie wypłaca się według szczególnej kolejności z art. 136 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a nie według samych zasad spadkowych.

Czy bank może wypłacić pieniądze osobie, która organizowała pogrzeb?

Tak, ale tylko jako zwrot kosztów pogrzebu udokumentowanych rachunkami i w granicach kosztów zwyczajowo przyjętych w danym środowisku, zgodnie z art. 55 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego.

Czy spadkobierca może żądać zwrotu nadwyżki ponad koszty pogrzebu?

Tak, jeżeli druga osoba zatrzymała środki bez podstawy prawnej albo uzyskała korzyść ponad rzeczywiście poniesione wydatki. W grę wchodzą art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego.

Czy najpierw trzeba zrobić sprawę spadkową?

W praktyce tak, jeżeli chce Pani skutecznie wykazywać swoje prawa jako spadkobierczyni wobec banku lub w sądzie. Najczęściej potrzebny będzie akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939

3. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118