Ujawnienie testamentu po zakończeniu sprawy spadkowej

Co zrobić, gdy testament znalazł się po zakończeniu sprawy spadkowej?

Jeżeli po prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku ujawnił się testament, nie oznacza to jeszcze, że wcześniejsze rozstrzygnięcie pozostaje niezmienne. W polskim prawie przewidziano odrębny tryb służący korekcie takiej sytuacji.

Podstawą jest art. 679 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Z przepisu tego wynika, że dowód, iż osoba wskazana w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie jest spadkobiercą albo że jej udział jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę tego postanowienia.

W praktyce oznacza to, że po odnalezieniu testamentu trzeba złożyć do sądu spadku wniosek o zmianę albo uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeżeli testament rzeczywiście jest ważny i zmienia krąg spadkobierców albo wysokość udziałów, sąd może wydać nowe rozstrzygnięcie. Szersze możliwości podważenia wcześniejszego rozstrzygnięcia omawiamy w materiale o odwołaniu od zakończonej sprawy spadkowej.

Roczny termin ma znaczenie, jeśli brałeś udział w poprzedniej sprawie

Najważniejsze ograniczenie dotyczy osoby, która była już uczestnikiem wcześniejszego postępowania spadkowego. Zgodnie z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego, taki uczestnik może żądać zmiany postanowienia tylko wtedy, gdy opiera żądanie na podstawie, której nie mógł powołać w tamtym postępowaniu, i składa wniosek przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.

Przy odnalezionym testamencie zwykle chodzi właśnie o sytuację, w której spadkobierca nie wiedział o istnieniu dokumentu podczas pierwszej sprawy. Wtedy roczny termin liczy się nie od daty śmierci spadkodawcy ani od daty wydania postanowienia, lecz od dnia, w którym realnie dowiedziano się o testamencie albo uzyskano możliwość posłużenia się nim.

To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Dlatego warto zachować dowody potwierdzające, kiedy testament został odnaleziony lub kiedy stało się możliwe jego przedłożenie – przykładowo korespondencję, oświadczenia świadków albo dokumentację związaną z odbiorem rzeczy po zmarłym.

Jaki wniosek złożyć i do jakiego sądu?

Wniosek składa się do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli to właśnie ten sąd wydał wcześniejsze postanowienie, najczęściej tam należy skierować nowe pismo.

W piśmie trzeba wyraźnie wskazać, że chodzi o zmianę lub uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, podać sygnaturę poprzedniej sprawy i opisać, dlaczego testament nie został przedstawiony wcześniej. Podstawowe wymogi formalne wynikają z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a w przypadku pierwszego pisma w sprawie także z art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Do wniosku warto dołączyć:

• oryginał testamentu, jeżeli jest dostępny,
• odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, jeśli go posiadasz,
• odpisy wniosku dla uczestników,
• dowody wyjaśniające, kiedy i w jakich okolicznościach testament został ujawniony.

Jeżeli testament jest testamentem własnoręcznym, sąd będzie oceniał, czy spełnia wymogi z art. 949 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli czy został napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i – choć data nie zawsze jest warunkiem bezwzględnym – opatrzony datą. Przy testamencie ustnym znaczenie mają natomiast szczególne przesłanki z art. 952 Kodeksu cywilnego, a więc obawa rychłej śmierci albo szczególne okoliczności uniemożliwiające lub bardzo utrudniające zachowanie zwykłej formy testamentu.

Obowiązek złożenia testamentu po śmierci spadkodawcy

Osoba, u której znajduje się testament, nie powinna go przechowywać biernie po śmierci spadkodawcy. Zgodnie z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego każdy, u kogo znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożył go u notariusza.

Jeżeli ktoś bezzasadnie uchyla się od tego obowiązku, ponosi konsekwencje wskazane w art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis przewiduje dwa skutki:

• odpowiedzialność za szkodę wynikłą z niewykonania obowiązku,
• możliwość nałożenia przez sąd grzywny.

W opisanym typie sprawy ma to znaczenie praktyczne: jeżeli testament przez dłuższy czas pozostawał u osoby trzeciej, sąd może badać, dlaczego nie został wcześniej ujawniony. Samo opóźnienie nie przekreśla jeszcze testamentu, ale może wymagać dokładnego wyjaśnienia.

Czy sąd automatycznie zmieni wcześniejsze postanowienie?

Nie zawsze. Odnalezienie testamentu jest bardzo ważnym dowodem, ale sąd nie ogranicza się do stwierdzenia, że dokument istnieje. Musi jeszcze ocenić jego ważność, autentyczność i wpływ na dziedziczenie.

Jeżeli testament okaże się ważny, sąd może zmienić wcześniejsze postanowienie tak, aby odpowiadało dziedziczeniu testamentowemu. Jeśli jednak testament jest nieważny, na przykład z powodu wad formy albo braku zdolności testowania, wcześniejsze rozstrzygnięcie może pozostać bez zmian.

Warto też pamiętać, że nawet gdy testament przyznaje cały spadek jednej osobie, nie wyłącza to automatycznie ewentualnych roszczeń o zachowek. Kwestia zachowku wynika z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego i jest odrębnym zagadnieniem od samego stwierdzenia nabycia spadku.

Opłaty i praktyczne przygotowanie wniosku

W sprawie trzeba uwzględnić także koszty. Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku oraz od wniosku o zmianę lub uchylenie takiego postanowienia wynika z art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przed złożeniem pisma warto jednak sprawdzić aktualną treść przepisu i praktykę danego sądu, zwłaszcza gdy w jednym piśmie zgłaszane są dodatkowe żądania.

Pisząc wniosek, najlepiej uporządkować go według prostego schematu:

1. wskazanie sądu i uczestników,
2. oznaczenie żądania: zmiana albo uchylenie postanowienia,
3. opis wcześniejszej sprawy i sygnatury,
4. wyjaśnienie, kiedy ujawniono testament i dlaczego nie został wcześniej powołany,
5. wniosek dowodowy, w tym złożenie testamentu,
6. podpis i lista załączników.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale wynik każdej sprawy zależy od konkretnego stanu faktycznego i dowodów.

FAQ

Czy po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku można jeszcze ujawnić testament?

Tak. Służy do tego wniosek o zmianę lub uchylenie postanowienia na podstawie art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile czasu mam na złożenie wniosku?

Jeżeli byłeś uczestnikiem wcześniejszego postępowania, co do zasady masz rok od dnia, w którym uzyskałeś możliwość powołania nowej podstawy, np. od dnia poznania testamentu – tak stanowi art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy testament trzeba od razu złożyć do sądu?

Tak, osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza – art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy późne ujawnienie testamentu powoduje jego nieważność?

Nie. Opóźnienie w ujawnieniu nie czyni testamentu automatycznie nieważnym, ale może rodzić odpowiedzialność osoby, która go ukrywała, i skłonić sąd do dokładnego badania okoliczności sprawy.

Czy testament, w którym cały majątek zapisano małżonkowi, wyklucza roszczenia dzieci?

Nie zawsze. Dzieci lub inni uprawnieni mogą mieć roszczenie o zachowek na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego, chyba że zachodzą szczególne podstawy wyłączające to uprawnienie.

Źródła

• art. 646 § 1–2, art. 679 § 1, art. 126 § 1, art. 511 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.
• art. 949 § 1, art. 952, art. 991 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.
• art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.