Jak sprawdzić testament po śmierci teściowej i ustalić, kto dziedziczy mieszkanie?

Jak ustalić, czy po zmarłej istnieje testament?

Po śmierci spadkodawcy najpierw warto ustalić, czy testament w ogóle istnieje i gdzie się znajduje. Jeżeli testament sporządzono u notariusza albo przekazano notariuszowi do przechowania i wpisano do Notarialnego Rejestru Testamentów (NORT), notariusz może sprawdzić sam fakt rejestracji po okazaniu aktu zgonu. Rejestr nie ujawnia jednak treści testamentu ani tego, kto został powołany do spadku.

Podstawę funkcjonowania notarialnego rejestru stanowi art. 95i § 1 pkt 7 ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie oraz wewnętrzne zasady prowadzenia rejestru przez samorząd notarialny. W praktyce oznacza to, że notariusz może ustalić, czy testament został zarejestrowany i w której kancelarii należy szukać dokumentu.

Jeżeli testament nie został wpisany do NORT, nadal może istnieć – na przykład jako testament własnoręczny przechowywany w domu, u członka rodziny albo wśród dokumentów zmarłej. Brak wpisu do rejestru nie oznacza więc, że testamentu nie ma.

Kto ma obowiązek złożyć testament po śmierci spadkodawcy?

Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złoży go u notariusza. Wynika to wprost z art. 646 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd lub notariusz dokonuje następnie otwarcia i ogłoszenia testamentu. Warto też sprawdzić, gdzie złożyć testament po śmierci spadkodawcy.

Jeżeli ktoś ukrywa testament, może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec osób, które przez to doznały szkody. Taką konsekwencję przewiduje art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce celowe nieujawnianie testamentu może też prowadzić do późniejszych sporów o ważność postępowania spadkowego i konieczności wznowienia rozliczeń między spadkobiercami.

Nieprawidłowe jest więc twierdzenie, że testamentu „nie trzeba otwierać”, bo spadkobierca jest małoletni. Otwarcie i ogłoszenie testamentu nie zależy od wieku spadkobiercy, lecz od śmierci testatora i ujawnienia dokumentu.

Czy można poznać treść testamentu, jeśli nie jest się spadkobiercą?

Samo sprawdzenie w NORT nie daje dostępu do treści testamentu. Treść poznaje się dopiero po jego otwarciu i ogłoszeniu. Zgodnie z art. 649 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego o terminie otwarcia i ogłoszenia testamentu nie zawiadamia się osób zainteresowanych, jeżeli sąd nie uzna tego za potrzebne. Po dokonaniu tych czynności sporządzany jest protokół.

W praktyce dostęp do informacji o treści testamentu mają przede wszystkim osoby wykazujące interes prawny w sprawie spadkowej, w szczególności spadkobiercy testamentowi, spadkobiercy ustawowi, zapisobiercy, wykonawca testamentu albo przedstawiciel ustawowy małoletniego spadkobiercy. Jeżeli Pani syn mógł zostać powołany do spadku, jako jego przedstawiciel ustawowy może Pani podejmować czynności służące ustaleniu jego praw.

Jeżeli jednak okaże się, że ani Pani, ani dziecko nie jesteście uczestnikami dziedziczenia, możliwość uzyskania pełnej treści testamentu może być ograniczona do osób mających interes prawny w sprawie. Zakres informacji zależy więc od konkretnego stanu faktycznego i etapu postępowania.

Co zrobić, jeśli spadkobiercą może być małoletnie dziecko?

Jeżeli testament powołuje do spadku małoletniego, dziecko nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 924 i art. 925 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W jego imieniu działają przedstawiciele ustawowi.

Władza rodzicielska obejmuje zarząd majątkiem dziecka, ale rodzice nie mogą samodzielnie dokonywać czynności przekraczających zwykły zarząd. Wynika to z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sprzedaż mieszkania dziecka, obciążenie go hipoteką, zrzeczenie się roszczeń albo inne istotne decyzje wymagają wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego.

To ważne także wtedy, gdy drugi rodzic ma długi. Sam fakt, że ojciec zarządza majątkiem dziecka, nie oznacza, że może swobodnie rozporządzać mieszkaniem odziedziczonym przez małoletniego.

Czy długi ojca mogą zagrozić mieszkaniu zapisanemu dziecku?

Co do zasady nie. Jeżeli mieszkanie odziedziczy wyłącznie dziecko, nieruchomość wchodzi do majątku dziecka, a nie do majątku jego rodzica. Wierzyciele ojca nie mogą prowadzić egzekucji z rzeczy należącej do dziecka tylko dlatego, że ojciec wykonuje zarząd nad tym majątkiem.

Inaczej będzie, jeżeli testament powołuje do spadku ojca albo to on nabędzie mieszkanie w całości lub w udziale. Wtedy odziedziczony składnik majątku staje się jego własnością i może podlegać egzekucji na zasadach ogólnych. Trzeba przy tym pamiętać, że przedmioty nabyte przez dziedziczenie co do zasady należą do majątku osobistego małżonka, a nie do majątku wspólnego – art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Oznacza to, że w trakcie rozwodu drugi małżonek nie nabywa prawa do takiego spadku tylko dlatego, że pozostaje w związku małżeńskim. Może jednak mieć znaczenie ustalenie, czy określony składnik majątku należy do dziecka, do męża, czy do masy spadkowej pozostającej jeszcze bez formalnego potwierdzenia.

Jak formalnie potwierdzić, kto dziedziczy mieszkanie?

Samo otwarcie i ogłoszenie testamentu nie załatwia jeszcze wszystkich formalności. Aby wykazać wobec sądu, banku, spółdzielni czy księgi wieczystej, kto jest spadkobiercą, potrzebne jest:

• postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, albo
• notarialny akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony zgodnie z art. 95a–95p ustawy – Prawo o notariacie.

Jeżeli między zainteresowanymi jest spór, ktoś nie chce współdziałać albo w grę wchodzi małoletni i potrzebne są dodatkowe zgody, często bezpieczniejsza okazuje się droga sądowa. Jeżeli wszyscy są zgodni i spełnione są warunki ustawowe, sprawę można przeprowadzić u notariusza.

Jakie działania może podjąć matka małoletniego dziecka?

W opisanej sytuacji praktyczne kroki są następujące:

1. Uzyskać odpis aktu zgonu spadkodawczyni.
2. Udać się do notariusza i zlecić sprawdzenie, czy istnieje wpis w NORT.
3. Jeżeli wiadomo, kto ma testament, wezwać tę osobę do jego złożenia w sądzie spadku albo u notariusza.
4. Jeżeli testament jest ukrywany, rozważyć złożenie pisma do sądu spadku z informacją, że testament może istnieć i kto może nim dysponować.
5. Po ujawnieniu testamentu doprowadzić do stwierdzenia nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia.
6. Jeżeli dziecko dziedziczy, pilnować, by żadne decyzje dotyczące mieszkania nie były podejmowane bez wymaganej zgody sądu opiekuńczego.

Jeżeli pozostaje Pani w konflikcie z mężem, warto działać na piśmie i zachowywać potwierdzenia korespondencji. W sporach rodzinnych ma to często duże znaczenie dowodowe.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce wygląda ustalanie treści testamentu i ochrona interesów małoletniego spadkobiercy.

FAQ

Czy notariusz pokaże mi treść testamentu po samym akcie zgonu?

Nie. Samo sprawdzenie w NORT pozwala ustalić, czy testament został zarejestrowany i gdzie go szukać. Treść testamentu ujawnia się po jego otwarciu i ogłoszeniu.

Czy mąż może ukrywać testament do pełnoletności dziecka?

Nie powinien. Osoba mająca testament ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza po śmierci testatora, zgodnie z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy matka może działać w imieniu małoletniego spadkobiercy?

Tak. Rodzic jako przedstawiciel ustawowy może podejmować czynności służące ustaleniu praw dziecka do spadku. Przy ważniejszych decyzjach dotyczących majątku dziecka może być jednak potrzebna zgoda sądu opiekuńczego.

Czy długi ojca mogą obciążyć mieszkanie należące do dziecka?

Co do zasady nie. Jeżeli właścicielem mieszkania jest dziecko, wierzyciel ojca nie może prowadzić egzekucji z majątku dziecka tylko dlatego, że ojciec nim zarządza.

Czy w trakcie rozwodu można żądać podziału spadku odziedziczonego przez męża?

Nie w ramach majątku wspólnego, ponieważ przedmioty nabyte przez dziedziczenie co do zasady należą do majątku osobistego małżonka na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 1025 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 646 § 1–2, art. 649 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 101 § 3, art. 33 pkt 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 95a–95p oraz art. 95i § 1 pkt 7 ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie