Ile czasu na otwarcie testamentu po śmierci i czy grozi kara?

Ile jest czasu na otwarcie testamentu po śmierci?

Przepisy nie wskazują jednego terminu, w którym musi nastąpić otwarcie i ogłoszenie testamentu po śmierci spadkodawcy. Nie oznacza to jednak, że testament można bezpiecznie przetrzymywać w domu przez dowolnie długi czas.

Trzeba odróżnić dwie czynności:

• złożenie testamentu – osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza;
• otwarcie i ogłoszenie testamentu – dokonuje tego sąd albo notariusz, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy;
• stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia – to dokumenty potrzebne do wykazania praw spadkobierców wobec banku, urzędu, sądu wieczystoksięgowego albo innych osób.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i z tą chwilą spadkobiercy nabywają spadek. W praktyce samo posiadanie testamentu nie wystarcza jednak do załatwienia spraw majątkowych. Potrzebne jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Zgodnie z art. 1026 Kodeksu cywilnego stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia co do zasady nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Czy za przetrzymywanie testamentu grozi kara?

Tak, przepisy przewidują konsekwencje za bezzasadne uchylanie się od złożenia testamentu. Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza.

Jeżeli osoba przechowująca testament bezzasadnie nie wykonuje tego obowiązku, może:

• ponosić odpowiedzialność za szkodę, którą spowodowała zwłoka,
• zostać ukarana grzywną przez sąd spadku,
• zostać zobowiązana przez sąd do złożenia testamentu w wyznaczonym terminie, jeżeli sąd uzyska informację, że testament znajduje się u konkretnej osoby.

Nie każde opóźnienie automatycznie oznacza grzywnę. Sąd bierze pod uwagę okoliczności sprawy, w szczególności to, czy osoba przechowująca testament wiedziała o śmierci spadkodawcy, czy celowo ukrywała dokument, czy ktoś żądał jego wydania oraz czy opóźnienie wyrządziło szkodę innym spadkobiercom.

W skrajnych sytuacjach, np. przy zniszczeniu, ukryciu albo przerobieniu testamentu, sprawa może wymagać również oceny pod kątem odpowiedzialności karnej. Zwykłe spóźnione złożenie testamentu bez zamiaru pokrzywdzenia spadkobierców najczęściej będzie jednak oceniane przede wszystkim na gruncie przepisów postępowania cywilnego.

Czy można złożyć testament po roku od śmierci?

Tak. Testament można złożyć w sądzie albo u notariusza także po roku od śmierci spadkodawcy. Sam upływ roku nie powoduje nieważności testamentu i nie pozbawia spadkobierców testamentowych praw do spadku.

Najbezpieczniej nie zwlekać dalej. Oryginał testamentu warto złożyć wraz z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku do sądu spadku albo przekazać go notariuszowi. Jeżeli testament był przechowywany przez dłuższy czas, dobrze jest przygotować krótkie, rzeczowe wyjaśnienie: kiedy dokument został odnaleziony, kto go przechowywał i dlaczego nie został wcześniej złożony.

Sąd albo notariusz otworzy i ogłosi testament po przedstawieniu dowodu śmierci spadkodawcy. Następnie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustali, kto jest spadkobiercą, zbada testament i wezwie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi oraz testamentowi.

Jak wygląda sprawa spadkowa z testamentem?

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca nie da się ustalić w Polsce, znaczenie może mieć miejsce, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

We wniosku należy wskazać wszystkich uczestników postępowania, czyli osoby, które mogą dziedziczyć z ustawy albo z testamentu. W sprawie po babci mogą to być np. małżonek, dzieci, a jeżeli któreś z dzieci nie żyje – jego zstępni.

Do wniosku najczęściej dołącza się:

• oryginał testamentu,
• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo lub zmianę nazwiska,
• odpisy wniosku dla uczestników,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo pobiera się opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego, która w typowej sprawie wynosi 5 zł.

Alternatywą może być notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki do przeprowadzenia sprawy u notariusza, w szczególności gdy nie ma sporu między zainteresowanymi i mogą stawić się osoby wymagane do sporządzenia aktu. W razie konfliktu, wątpliwości co do testamentu albo braku zgodnej obecności zainteresowanych właściwą drogą będzie sąd.

Jeżeli chcesz porównać obie ścieżki, zobacz także: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Czy spadkobierca może zrzec się spadku na rzecz małżonka?

Po śmierci spadkodawcy nie można skutecznie zrzec się spadku na rzecz konkretnej osoby. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia spadkodawcy w formie aktu notarialnego.

Po śmierci spadkodawcy spadkobierca może natomiast złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Jeżeli spadkobierca wiedział o testamencie od śmierci spadkodawcy, termin mógł już upłynąć.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W wyjątkowych przypadkach można rozważać uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, np. gdy działało się pod wpływem błędu, ale wymaga to odrębnego postępowania i zatwierdzenia przez sąd.

Jeżeli termin na odrzucenie spadku już minął, późniejsze przeniesienie udziału na małżonka, np. darowizna albo dział spadku, nie cofa samego faktu nabycia spadku i nie usuwa automatycznie obowiązków podatkowych powstałych po stronie pierwotnego spadkobiercy.

Czy zięć płaci podatek od spadku po teściowej?

Zięć należy do I grupy podatkowej, ale nie należy do tzw. grupy zerowej. Oznacza to, że nie korzysta z pełnego zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny po zgłoszeniu SD-Z2.

Aktualna kwota wolna dla I grupy podatkowej wynosi 36 120 zł. Kwotę wolną ustala się łącznie dla nabyć od tej samej osoby z 5 lat poprzedzających rok ostatniego nabycia i dolicza się ostatnie nabycie. Jeżeli czysta wartość udziału zięcia w spadku przekracza kwotę wolną, powinien złożyć zeznanie SD-3.

Dla I grupy podatkowej podatek od nadwyżki ponad kwotę wolną wynosi:

• 3% – gdy nadwyżka nie przekracza 11 833 zł,
• 355 zł 5 gr i 5% od nadwyżki ponad 11 833 zł – przy nadwyżce od 11 833 zł do 23 665 zł,
• 946 zł 60 gr i 7% od nadwyżki ponad 23 665 zł – przy nadwyżce powyżej 23 665 zł.

Podatek oblicza się od czystej wartości nabytego spadku, czyli po potrąceniu długów i ciężarów. Znaczenie mogą mieć m.in. długi spadkowe, koszty pogrzebu, zapisy, polecenia oraz rzeczywiście wypłacony zachowek. Nie należy jednak automatycznie pomniejszać wartości spadku o potencjalny zachowek tylko dlatego, że istnieją osoby, które mogłyby go żądać.

Czy wnuczka musi zgłosić spadek do urzędu skarbowego?

Tak, jeżeli chce skorzystać z pełnego zwolnienia podatkowego dla najbliższej rodziny. Wnuczka należy do tzw. grupy zerowej, ale zwolnienie wymaga zgłoszenia nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-Z2.

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo od dnia wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Spóźnienie może spowodować utratę pełnego zwolnienia i opodatkowanie według zasad dla I grupy podatkowej.

Zięć, jako osoba z I grupy podatkowej, ale poza grupą zerową, składa zasadniczo SD-3 w terminie miesiąca od powstania obowiązku podatkowego. W sprawach spadkowych trzeba każdorazowo ustalić, czy obowiązek podatkowy powstał już wcześniej, czy dopiero w związku z prawomocnym orzeczeniem sądu albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Czy odziedziczone mieszkanie wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Nie należy zakładać, że mieszkanie albo udział w mieszkaniu odziedziczony przez małżonka automatycznie wchodzi do majątku wspólnego. Co do zasady przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę wchodzą do majątku osobistego małżonka, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił.

Jeżeli spadkodawczyni powołała w testamencie do spadku wnuczkę i jej męża, każde z nich nabywa przypadający udział do swojego majątku osobistego, o ile z testamentu nie wynika inne rozstrzygnięcie. Dopiero po ustaleniu udziałów można oceniać wpisy w księdze wieczystej, obowiązki podatkowe, dział spadku albo ewentualne przeniesienie udziału.

Co zrobić, jeśli testament był przechowywany przez rok?

Jeżeli testament przez rok nie został złożony w sądzie ani u notariusza, najlepiej działać od razu. W praktyce warto:

1. odszukać oryginał testamentu i nie nanosić na nim żadnych dopisków,
2. ustalić datę śmierci spadkodawcy oraz krąg osób, które mogą dziedziczyć,
3. przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo ustalić, czy możliwa jest sprawa u notariusza,
4. złożyć testament w sądzie spadku albo u notariusza,
5. zachować krótkie wyjaśnienie przyczyn opóźnienia,
6. po uzyskaniu dokumentu dziedziczenia dopilnować zgłoszeń podatkowych SD-Z2 lub SD-3,
7. w razie nieruchomości złożyć wniosek o wpis prawa własności w księdze wieczystej.

Roczne opóźnienie nie przekreśla dziedziczenia z testamentu, ale może rodzić pytania sądu i zarzuty innych spadkobierców. Im szybciej dokument zostanie złożony dobrowolnie, tym łatwiej ograniczyć ryzyko dalszych komplikacji.

Najczęstsze pytania o otwarcie testamentu po śmierci

Czy jest termin na otwarcie testamentu?

Nie ma jednego sztywnego terminu na samo otwarcie i ogłoszenie testamentu. Jest natomiast obowiązek złożenia testamentu w sądzie spadku albo u notariusza, gdy osoba przechowująca testament dowie się o śmierci spadkodawcy.

Czy można otworzyć testament po kilku latach?

Tak. Testament może zostać otwarty i ogłoszony nawet po kilku latach. Zwłoka nie powoduje automatycznie nieważności testamentu, ale osoba przetrzymująca testament może odpowiadać za szkodę i może zostać ukarana grzywną, jeżeli bezzasadnie uchylała się od jego złożenia.

Czy trzeba zakładać sprawę spadkową, jeśli jest testament?

Zwykle tak. Testament wskazuje wolę spadkodawcy, ale do wykazania praw wobec osób trzecich potrzebne jest stwierdzenie nabycia spadku przez sąd albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy można odrzucić spadek po upływie 6 miesięcy?

Co do zasady nie. Termin na odrzucenie spadku wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. Po terminie można rozważać uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia tylko w szczególnych przypadkach, np. przy istotnym błędzie, i wymaga to zatwierdzenia przez sąd.

Czy wnuczka musi zgłosić spadek do urzędu skarbowego?

Tak, jeżeli chce skorzystać z pełnego zwolnienia podatkowego. Wnuczka powinna złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Czy zięć jest zwolniony z podatku od spadku po teściowej?

Nie w ramach pełnego zwolnienia dla grupy zerowej. Zięć należy do I grupy podatkowej, dlatego korzysta z kwoty wolnej dla tej grupy, ale po jej przekroczeniu powinien złożyć SD-3 i zapłacić podatek ustalony przez urząd skarbowy.

Czy sąd zawiadamia rodzinę o terminie otwarcia testamentu?

Nie ma obowiązku zawiadamiania osób zainteresowanych o samym terminie otwarcia i ogłoszenia testamentu, choć mogą być obecne przy tej czynności. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd wzywa natomiast osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi.

Podsumowanie

Nie ma ustawowego terminu, w którym trzeba zakończyć sprawę spadkową po śmierci spadkodawcy. Istnieje jednak obowiązek złożenia testamentu w sądzie spadku albo u notariusza, gdy osoba przechowująca testament dowie się o śmierci spadkodawcy.

Przetrzymywanie testamentu przez rok nie powoduje automatycznie jego nieważności. Może jednak skutkować grzywną albo odpowiedzialnością za szkodę, jeżeli sąd uzna, że osoba przechowująca dokument bezzasadnie uchylała się od jego złożenia.

Po zakończeniu sprawy spadkowej trzeba pamiętać o podatkach. Wnuczka może zachować pełne zwolnienie po terminowym zgłoszeniu SD-Z2, natomiast zięć co do zasady rozlicza nabycie na SD-3, jeżeli wartość spadku przekracza kwotę wolną dla I grupy podatkowej.

Podstawa prawna i źródła

Art. 646 K.p.c. [Obowiązek złożenia testamentu w sądzie]
§ 1. Osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza.
§ 2. Kto bezzasadnie uchyla się od wykonania powyższego obowiązku, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Ponadto sąd spadku może nałożyć na uchylającego się grzywnę.

Art. 649 K.p.c. [Otwarcie i ogłoszenie testamentu]
§ 1. Sąd albo notariusz otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy.
§ 2. O terminie otwarcia i ogłoszenia nie zawiadamia się osób zainteresowanych, jednakże mogą one być obecne przy tej czynności.

Art. 1026 K.c. [Termin stwierdzenia nabycia spadku lub poświadczenia dziedziczenia]
Stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

Art. 1027 K.c. [Potwierdzenie praw wynikających z dziedziczenia]
Względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
Do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił.

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
5. Informacje Ministerstwa Finansów o podatku od spadków i darowizn - podatki.gov.pl
6. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398