Testamenty bezdzietnego małżeństwa a zachowek

Oddzielne testamenty małżonków

Jeżeli bezdzietni małżonkowie chcą, aby po śmierci jednego z nich cały spadek przypadł drugiemu małżonkowi, każde z nich powinno sporządzić własny testament. Wynika to wprost z art. 942 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Wspólny testament małżonków byłby nieważny.

Najczęściej stosowane formy testamentu to testament własnoręczny oraz notarialny. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą – wymaga tego art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament notarialny sporządza notariusz w formie aktu notarialnego na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego. W praktyce przy majątku o większej wartości, nieruchomościach albo spodziewanym sporze rodzinnym bezpieczniejszy bywa testament notarialny.

Warto pamiętać, że testament rozstrzyga o tym, kto dziedziczy spadek, ale nie zawsze eliminuje roszczenia o zachowek. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym określonych osób najbliższych, jeżeli zostały pominięte w dziedziczeniu albo otrzymały mniej, niż wynosi ich zachowek.

Kto ma prawo do zachowku?

Krąg osób uprawnionych do zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępni to w szczególności dzieci, wnuki i prawnuki.

Wysokość zachowku również wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach zachowek wynosi połowę wartości tego udziału.

Zachowek nie polega na przyznaniu udziału w nieruchomości ani wydaniu konkretnego składnika majątku. Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego jest to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej wartości w spadku, darowiźnie, zapisie zwykłym albo zapisie windykacyjnym.

Dziedziczenie ustawowe po bezdzietnym małżonku

Przy ocenie prawa do zachowku trzeba ustalić, kto dziedziczyłby ustawowo, gdyby testamentu nie było. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił zstępnych, do spadku z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice – wynika to z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego. Udział małżonka w takim układzie wynosi połowę spadku zgodnie z art. 932 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli oboje rodzice bezdzietnego spadkodawcy żyją, każde z nich dziedziczyłoby ustawowo po jednej czwartej spadku. W konsekwencji, gdy spadkodawca w testamencie powołał do całości spadku wyłącznie małżonka, każdy z rodziców może co do zasady żądać zachowku odpowiadającego połowie jego ustawowego udziału, czyli zwykle jednej ósmej wartości substratu zachowku. Jeżeli rodzic jest trwale niezdolny do pracy, zachowek może wynosić dwie trzecie jego ustawowego udziału, czyli jedną szóstą.

Jeżeli żyje tylko jedno z rodziców, a zmarły miał rodzeństwo, trzeba odróżnić dziedziczenie ustawowe od zachowku. Udział zmarłego rodzica może przypaść rodzeństwu spadkodawcy na podstawie art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, ale rodzeństwo nie ma prawa do zachowku, ponieważ nie zostało wymienione w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. W takiej sytuacji zachowku może żądać tylko żyjący rodzic, jeżeli byłby powołany do dziedziczenia ustawowego. W tym kontekście znaczenie ma również dziedziczenie przy rozdzielności majątkowej w drugim małżeństwie.

Czy rodzice żony albo męża mogą żądać zachowku?

Jeżeli żona umrze jako osoba bezdzietna, a w testamencie powoła do całości spadku męża, jej rodzice mogą mieć roszczenie o zachowek, o ile dożyją otwarcia spadku i byliby powołani do spadku z ustawy. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 932 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli oboje rodzice żony nie żyją w chwili jej śmierci, jej rodzeństwo nie uzyska prawa do zachowku. Rodzeństwo może w pewnych sytuacjach dziedziczyć ustawowo, ale nie jest osobą uprawnioną do zachowku w rozumieniu art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli żyje tylko jeden rodzic żony, tylko ten rodzic może co do zasady domagać się zachowku. Przy istnieniu małżonka i rodzeństwa zmarłej ustawowy udział żyjącego rodzica wynosi zasadniczo jedną czwartą spadku, więc typowy zachowek tego rodzica wynosi jedną ósmą wartości substratu zachowku, a przy trwałej niezdolności do pracy – jedną szóstą.

Te same zasady dotyczą rodziców męża. Jeżeli mąż umrze bezdzietnie, a cały spadek testamentem otrzyma żona, jego rodzice mogą żądać zachowku, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli w chwili śmierci męża żyją jego dzieci, rodzice nie dochodzą do dziedziczenia ustawowego, a więc nie mają zachowku.

Gdy rodzice mają dzieci, ale testament przewiduje dziedziczenie tylko przez małżonka

Jeżeli spadkodawca pozostawia dzieci i małżonka, ustawowo dziedziczą oni w pierwszej kolejności. Wynika to z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli w takiej sytuacji testament powołuje do całości spadku tylko małżonka, dzieci pominięte w testamencie mogą żądać zachowku na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Rodzice spadkodawcy nie mają wtedy zachowku, ponieważ przy istnieniu dzieci nie byliby powołani do spadku z ustawy.

Fakt, że dziecko mieszkało albo nie mieszkało z rodzicami w jednej nieruchomości, nie przesądza o prawie do zachowku. O zachowku decydują przesłanki z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie wspólne zamieszkiwanie. Jeżeli więc ojciec powoła w testamencie do całości spadku matkę, a dziecko nic nie otrzyma, dziecko może dochodzić od matki zapłaty zachowku, chyba że zachodzą szczególne okoliczności, np. skuteczne wydziedziczenie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego albo zrzeczenie się dziedziczenia.

Darowizna działki od teścia a zachowek

Jeżeli teść daruje córce działkę, a po jego śmierci okaże się, że osoby najbliższe nie otrzymały należnego zachowku, darowizna może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w dalszych przepisach.

Najważniejsze wyjątki zawiera art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, czyli osoby należącej do kręgu uprawnionych do zachowku, dziesięcioletnie ograniczenie co do zasady nie chroni takiej darowizny przed doliczeniem.

Po śmierci teścia do zachowku mogą być uprawnieni jego małżonka oraz dzieci, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli córka otrzymała działkę w darowiźnie, wartość tej darowizny zalicza się na należny jej zachowek na podstawie art. 996 Kodeksu cywilnego. Pozostałe dzieci oraz małżonka spadkodawcy mogą żądać zapłaty, jeżeli nie otrzymały należnej im wartości.

Odpowiedzialność obdarowanego nie jest nieograniczona. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku – przewiduje to art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Obdarowany odpowiada jednak w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, zgodnie z art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego odpowiada tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Jak ustalić wartość darowanej działki?

Zasada wyceny darowizny wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego: wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że rzeczoznawca lub sąd powinien odtworzyć stan nieruchomości z dnia darowizny, ale zastosować ceny aktualne na dzień ustalania zachowku.

Jeżeli dom został wybudowany na działce przed darowizną, stanowił element stanu nieruchomości z chwili darowizny i powinien zostać uwzględniony w wycenie. Jeżeli dom został wybudowany dopiero po darowiźnie przez obdarowaną córkę albo jej rodzinę, co do zasady nie powinien zwiększać wartości darowizny doliczanej do zachowku, ponieważ nie istniał w stanie nieruchomości z chwili darowizny.

Podobnie należy oceniać zmianę przeznaczenia działki. Jeżeli w chwili darowizny była to działka rolna, a dopiero później została przekształcona albo objęta korzystniejszym planem, przy obliczaniu zachowku zasadniczo przyjmuje się stan prawny i faktyczny z dnia darowizny, ale ceny z chwili wyceny. Jeżeli natomiast działka była budowlana już w chwili darowizny, ta cecha powinna zostać uwzględniona.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Terminy przedawnienia określa art. 1007 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin pięciu lat liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale osoba pozwana może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawach konsumenckich sąd może badać przedawnienie z urzędu, natomiast w typowej sprawie między osobami fizycznymi zarzut przedawnienia powinien zostać wyraźnie podniesiony.

FAQ

Podsumowanie

Bezdzietni małżonkowie mogą zabezpieczyć się testamentami, w których każde powoła drugiego małżonka do całości spadku. Trzeba jednak uwzględnić roszczenia o zachowek rodziców zmarłego, jeżeli rodzice byliby powołani do dziedziczenia ustawowego. Rodzeństwo nie ma prawa do zachowku, choć w niektórych układach rodzinnych może dziedziczyć ustawowo.

Przy darowiznach dokonanych za życia, zwłaszcza przy nieruchomościach, kluczowe znaczenie ma prawidłowe ustalenie, czy darowizna dolicza się do spadku oraz jaka była jej wartość według zasad z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce spór o zachowek często dotyczy właśnie wyceny nieruchomości, darowizn i zaliczeń.

Źródła

• Art. 931, art. 932, art. 942, art. 949, art. 950, art. 991, art. 993, art. 994, art. 995, art. 996, art. 1000, art. 1002 i art. 1007 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – w zakresie sporządzania testamentów notarialnych.