Zarzut niewłaściwości sądu w sprzeciwie od nakazu zapłaty

Kiedy trzeba zgłosić zarzut niewłaściwości sądu?

Jeżeli pozwany uważa, że pozew trafił do sądu miejscowo niewłaściwego, powinien działać bardzo szybko. Zgodnie z art. 202 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego niewłaściwość sądu dającą się usunąć za pomocą umowy stron sąd bierze pod rozwagę tylko na zarzut pozwanego, zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy.

W praktyce oznacza to, że samo napisanie: „wnoszę o przekazanie sprawy do innego sądu” może nie wystarczyć. Zarzut powinien wskazywać, dlaczego sąd, który wydał nakaz zapłaty, nie jest właściwy, oraz który sąd powinien sprawę rozpoznać. Trzeba też powołać konkretną podstawę, np. art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli właściwy ma być sąd miejsca zamieszkania pozwanego będącego osobą fizyczną, albo art. 30 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli chodzi o osobę prawną lub inną jednostkę organizacyjną.

Jeżeli sprawa rozpoczęła się nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym, pozwany ma termin na sprzeciw wynikający z art. 502 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Po skutecznym wniesieniu sprzeciwu nakaz zapłaty traci moc w zaskarżonej części na podstawie art. 505 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, a sprawa toczy się dalej. To właśnie w sprzeciwie należy więc zgłosić zarzut niewłaściwości, jeżeli jest to pierwszy moment obrony pozwanego.

Czy po dwóch rozprawach można jeszcze żądać przekazania sprawy?

Jeżeli chodzi wyłącznie o zwykłą niewłaściwość miejscową, którą strony mogłyby zmienić umową, odpowiedź jest zasadniczo negatywna. Po wniesieniu sprzeciwu bez takiego zarzutu i po podjęciu obrony co do meritum sprawy pozwany wdał się już w spór co do istoty. Wtedy art. 202 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego zamyka drogę do skutecznego podnoszenia zarzutu niewłaściwości miejscowej.

Sąd nie ma wtedy obowiązku samodzielnie przekazywać sprawy tylko dlatego, że pozwany później uzna, iż inny sąd byłby właściwszy miejscowo. Art. 200 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje przekazanie sprawy sądowi właściwemu, gdy sąd stwierdzi swoją niewłaściwość, ale w przypadku niewłaściwości miejscowej usuwalnej umową stron sąd bada ją tylko wtedy, gdy zarzut został zgłoszony terminowo i prawidłowo zgodnie z art. 202 Kodeksu postępowania cywilnego.

Inaczej należy oceniać sytuacje, w których niewłaściwość nie może być usunięta umową stron. Dotyczy to zwłaszcza właściwości rzeczowej określonej w art. 16 i art. 17 Kodeksu postępowania cywilnego oraz właściwości wyłącznej, np. w sprawach o prawa rzeczowe na nieruchomości wskazanych w art. 38 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Takich zasad strony nie mogą zmienić umową, co wynika także z art. 46 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Właściwość umowna, ogólna, przemienna i wyłączna

Dla oceny, czy zarzut jest spóźniony, kluczowe jest odróżnienie rodzajów właściwości. Art. 46 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala stronom umówić się na piśmie, że spór już wynikły albo mogący wyniknąć z oznaczonego stosunku prawnego będzie rozpoznany przez sąd pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy. Taka umowa może zmieniać właściwość miejscową ogólną oraz w praktyce wpływać na wybór sądu w zakresie właściwości przemiennej.

Nie wolno natomiast umową zmieniać właściwości wyłącznej. Wynika to wprost z art. 46 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli więc sprawa należy do sądu wyłącznie właściwego, np. ze względu na położenie nieruchomości w sprawie objętej art. 38 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zarzut nie działa tak samo jak przy zwykłej właściwości miejscowej.

Art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego a miejsce wykonania umowy

Powód w sprawie o zapłatę często powołuje się na art. 34 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala wytoczyć sprawę związaną z umową przed sąd miejsca jej wykonania. Obecnie trzeba jednak uwzględnić art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym za miejsce wykonania umowy uważa się miejsce spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umów danego rodzaju.

To ważna zmiana praktyczna. W wielu sprawach o zapłatę samo wskazanie rachunku bankowego wierzyciela nie przesądza już automatycznie o właściwości sądu według miejsca prowadzenia tego rachunku. Jeżeli spór wynika np. z umowy sprzedaży rzeczy ruchomych, znaczenie może mieć miejsce, do którego rzeczy zostały albo miały zostać dostarczone, co wynika z art. 34 § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli spór dotyczy umowy o świadczenie usług, znaczenie może mieć miejsce, w którym usługi były albo miały być świadczone, zgodnie z art. 34 § 2 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Art. 454 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny nadal określa miejsce spełnienia świadczenia, gdy nie wynika ono z treści zobowiązania ani z jego właściwości. Przepis ten stanowi między innymi, że świadczenie pieniężne powinno być spełnione w miejscu zamieszkania albo siedzibie wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia. W sprawach kontraktowych trzeba jednak zestawić ten przepis z art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, bo dla właściwości przemiennej decydujące może być świadczenie charakterystyczne, a nie wyłącznie zapłata ceny.

Jeżeli pozwanym jest konsument, trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy o postępowaniu z udziałem konsumentów. Art. 458(14) § 4 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje szczególną zasadę dotyczącą przedsiębiorcy pozywającego konsumenta. W takich sprawach ocena właściwości sądu może wyglądać inaczej niż w typowym sporze między przedsiębiorcami.

Co powinien zawierać zarzut niewłaściwości w sprzeciwie?

Zarzut niewłaściwości sądu powinien być konkretny. Najbezpieczniej umieścić go na początku sprzeciwu, przed argumentami dotyczącymi zasadności roszczenia. Pozwany powinien wskazać, że na podstawie art. 202 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego podnosi zarzut niewłaściwości miejscowej, a następnie wyjaśnić, dlaczego powód wybrał niewłaściwy sąd.

W uzasadnieniu należy odnieść się do przepisów o właściwości. Przykładowo, jeżeli pozwany twierdzi, że właściwy jest sąd jego miejsca zamieszkania, powinien powołać art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli powód powołał art. 34 Kodeksu postępowania cywilnego, pozwany powinien wyjaśnić, dlaczego miejsce wykonania umowy zostało błędnie ustalone, np. dlatego że świadczenie charakterystyczne było wykonywane w innym miejscu.

W sprawach o zapłatę duże znaczenie mają dokumenty potwierdzające treść umowy i wykonanie świadczenia. Jeżeli spór dotyczy tego, czy zapłata została dokonana albo gdzie miała nastąpić, pomocne mogą być potwierdzenia przelewów, faktury, korespondencja i umowa. Zobacz także omówienie zagadnienia: dowód zapłaty za usługę.

Jak odpowiedzieć na pytanie z praktyki?

Jeżeli pozwany wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty, nie podniósł w nim zarzutu niewłaściwości sądu, a następnie odbyły się już rozprawy, to przy typowej niewłaściwości miejscowej usuwalnej umową stron nie może skutecznie domagać się przekazania sprawy do innego sądu. Wynika to bezpośrednio z art. 202 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd nie ma w takiej sytuacji obowiązku przekazywać sprawy z urzędu tylko dlatego, że pozwany po czasie kwestionuje wybór sądu przez powoda. Wyjątek dotyczy takich przypadków, w których właściwość nie podlega dyspozycji stron, np. sąd rejonowy rozpoznaje sprawę należącą rzeczowo do sądu okręgowego na podstawie art. 17 Kodeksu postępowania cywilnego albo sprawa należy do właściwości wyłącznej.

Nie oznacza to jednak, że sąd zawsze miał rację, przyjmując właściwość według rachunku bankowego wierzyciela. Obecnie argumentację powoda trzeba oceniać także przez art. 34 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli jednak zarzut został pominięty na właściwym etapie, nawet błędny wybór sądu miejscowo niewłaściwego może nie prowadzić do przekazania sprawy.

FAQ

Źródła

• Art. 16, art. 17, art. 27-30, art. 31-37(2), art. 34, art. 38-42, art. 46, art. 200, art. 202, art. 502 § 1, art. 505 § 2 oraz art. 458(14) § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 454 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.

Stan prawny aktualny na 18 lipca 2026 r.