Małżeństwo z Francuzem a intercyza

Małżeństwo z Francuzem a wybór prawa i intercyza

Przy małżeństwie międzynarodowym pierwsze pytanie brzmi nie tylko: jaki ustrój majątkowy wybrać, ale także: które prawo będzie ten ustrój regulowało. Jeżeli sprawa majątkowa małżonków będzie rozpoznawana we Francji, istotne znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z 24 czerwca 2016 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich ustrojów majątkowych. Zgodnie z art. 22 ust. 1 tego rozporządzenia małżonkowie mogą wybrać jako prawo właściwe m.in. prawo państwa zwykłego pobytu jednego z nich albo prawo państwa obywatelstwa jednego z nich w chwili zawierania umowy.

Jeżeli małżonkowie nie dokonają wyboru prawa, art. 26 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2016/1103 wskazuje kolejno przede wszystkim prawo państwa pierwszego wspólnego zwykłego pobytu małżonków po zawarciu małżeństwa, a w dalszej kolejności prawo wspólnego obywatelstwa lub prawo państwa, z którym małżonkowie mają najściślejszy związek. Ma to praktyczne znaczenie, jeżeli po ślubie zamieszkacie np. we Francji albo w Anglii. Wielka Brytania nie uczestniczy w tym rozporządzeniu, dlatego przy sprawach związanych z Anglią trzeba każdorazowo sprawdzić także przepisy prawa prywatnego międzynarodowego właściwe dla danego postępowania.

Francuską umowę majątkową małżeńską zawiera się przed notariuszem. Wynika to z art. 1394 francuskiego Code civil, który wymaga formy aktu notarialnego dla kontraktu małżeńskiego. Jeżeli umowa miałaby podlegać prawu polskiemu, odpowiednikiem jest małżeńska umowa majątkowa z art. 47 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, również zawierana w formie aktu notarialnego.

Francuskie ustroje majątkowe małżeńskie

Francuskie prawo przewiduje ustawowy ustrój wspólności dorobku oraz kilka podstawowych ustrojów umownych. Poniższe zestawienie pokazuje różnice z praktycznego punktu widzenia.

Ustawowy ustrój wspólności dorobku we Francji

Jeżeli przed ślubem nie zostanie podpisana umowa majątkowa, we Francji podstawowym ustrojem jest wspólność dorobku, określona w art. 1400 i nast. francuskiego Code civil. Zgodnie z art. 1401 Code civil do majątku wspólnego należą zasadniczo składniki nabyte odpłatnie przez małżonków w czasie trwania małżeństwa, a także dochody z pracy.

Jednocześnie art. 1405 Code civil stanowi, że majątkiem osobistym pozostają składniki, które małżonkowie posiadali przed ślubem, oraz składniki nabyte w czasie małżeństwa przez spadek, darowiznę lub zapis. Oznacza to, że dom rodziców narzeczonego przekazany mu w darowiźnie albo odziedziczony przez niego co do zasady nie stanie się Pani współwłasnością tylko dlatego, że będziecie małżeństwem.

Inaczej wygląda sytuacja z ratami kredytu lub nakładami ponoszonymi w czasie małżeństwa. Jeżeli kredyt na mieszkanie męża byłby spłacany ze środków wspólnych, przy rozwodzie może powstać roszczenie rozliczeniowe między majątkiem wspólnym a majątkiem osobistym. W prawie francuskim mechanizm takich rozliczeń określają m.in. art. 1433 i art. 1469 Code civil. Konkretny wynik zależy od źródła pieniędzy, treści umowy majątkowej, dokumentów bankowych i sposobu wykorzystania nieruchomości.

Rozdzielność majątkowa a firma męża i ryzyko długów

Jeżeli narzeczony prowadzi firmę, najbezpieczniejszym punktem wyjścia zwykle jest analiza rozdzielności majątkowej z art. 1536 i nast. Code civil albo rozdzielności z wyrównaniem dorobków z art. 1569 i nast. Code civil. Przy klasycznej rozdzielności każdy małżonek zachowuje własność składników nabytych przed ślubem i po ślubie oraz co do zasady odpowiada za własne zobowiązania swoim majątkiem.

Nie oznacza to jednak pełnej izolacji od wszystkich długów. Art. 220 Code civil przewiduje solidarną odpowiedzialność małżonków za zobowiązania zaciągnięte na utrzymanie gospodarstwa domowego i wychowanie dzieci. Ten sam przepis wyłącza solidarność m.in. przy wydatkach oczywiście nadmiernych, a także przy zakupach na raty i pożyczkach, jeżeli nie wyrazili zgody oboje małżonkowie, chyba że chodzi o niewielkie kwoty potrzebne do bieżących potrzeb życia codziennego.

Warto także pamiętać o art. 215 ust. 3 Code civil, zgodnie z którym małżonek nie może samodzielnie rozporządzić prawami, które zabezpieczają mieszkanie rodzinne, ani wyposażeniem tego mieszkania, bez zgody drugiego małżonka. Ta ochrona działa niezależnie od wybranego ustroju majątkowego, choć jej zakres w praktyce zależy od rodzaju prawa do lokalu i okoliczności sprawy.

Rozdzielność z wyrównaniem dorobków

Ustrój rozdzielności z wyrównaniem dorobków z art. 1569 i nast. Code civil jest kompromisem między ochroną przed bieżącymi długami a udziałem w dorobku małżeństwa. W czasie trwania małżeństwa działa podobnie do rozdzielności majątkowej: każdy małżonek zarządza własnym majątkiem i ponosi odpowiedzialność za swoje zobowiązania.

Przy ustaniu ustroju porównuje się jednak dorobek małżonków. Małżonek, którego majątek zwiększył się mniej, może mieć roszczenie o udział w przyroście majątku drugiego małżonka. W praktyce ten ustrój bywa korzystny, gdy jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą, a drugi ogranicza pracę zawodową z powodu opieki nad dziećmi. Szczegóły trzeba jednak doprecyzować w umowie, zwłaszcza w odniesieniu do firmy, udziałów, nieruchomości i kredytów.

Rozwód we Francji: alimenty wyrównawcze i mieszkanie rodzinne

Francuskie prawo nie przewiduje automatycznego prawa do połowy całego majątku małżonka, jeżeli zawarto rozdzielność majątkową. Przy rozwodzie znaczenie mają jednak dodatkowe instrumenty ochronne.

Po pierwsze, art. 270 Code civil przewiduje świadczenie wyrównawcze, czyli prestation compensatoire. Ma ono zrekompensować, na ile to możliwe, nierówność w warunkach życia małżonków powstałą wskutek rozwodu. Zgodnie z art. 271 Code civil sąd bierze pod uwagę m.in. długość małżeństwa, wiek i stan zdrowia małżonków, ich kwalifikacje, sytuację zawodową, konsekwencje wyborów życiowych podjętych dla wychowania dzieci lub kariery drugiego małżonka, przewidywalne prawa emerytalne oraz majątek małżonków po likwidacji ustroju majątkowego.

Po drugie, art. 274 Code civil dopuszcza różne formy wykonania świadczenia wyrównawczego, w tym zapłatę sumy pieniężnej albo przyznanie określonych praw majątkowych. Po trzecie, art. 285-1 Code civil pozwala sądowi przyznać jednemu z małżonków najem lokalu należącego do drugiego małżonka, jeżeli lokal służył rodzinie i jest miejscem stałego zamieszkania dzieci. Decyzja zależy od dobra dzieci i całokształtu sytuacji.

Spadek po małżonku we Francji

W sprawach spadkowych w Unii Europejskiej podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. Zgodnie z art. 21 ust. 1 tego rozporządzenia prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest co do zasady prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Art. 22 ust. 1 pozwala natomiast wybrać w testamencie jako prawo właściwe prawo państwa obywatelstwa spadkodawcy.

Jeżeli właściwe będzie prawo francuskie, dzieci są spadkobiercami chronionymi rezerwą spadkową. Zasada rezerwy wynika z art. 912 Code civil, a jej wysokość przy dzieciach określa art. 913 Code civil. Małżonek również ma uprawnienia spadkowe, ale ich zakres zależy od tego, czy zmarły zostawił dzieci wspólne, dzieci z innych związków, rodziców oraz od tego, czy sporządzono testament lub darowiznę między małżonkami.

Przy dzieciach wspólnych art. 757 Code civil daje małżonkowi wybór między użytkowaniem całości spadku a jedną czwartą spadku we własności. Jeżeli zmarły pozostawił dzieci, które nie są dziećmi żyjącego małżonka, małżonek otrzymuje jedną czwartą spadku we własności. W praktyce warto osobno zaplanować testament, darowiznę między małżonkami i ustrój majątkowy, bo te elementy wzajemnie na siebie wpływają.

Obywatelstwo dziecka polsko-francuskiego

Dziecko, którego co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem Francji, nabywa obywatelstwo francuskie z mocy prawa na podstawie art. 18 Code civil. Nie jest decydujące samo miejsce urodzenia dziecka. Jeżeli ojciec jest Francuzem, dziecko może być obywatelem francuskim także wtedy, gdy urodzi się poza Francją.

Dziecko nabędzie również obywatelstwo polskie, jeżeli co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem polskim. Wynika to z art. 14 pkt 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim. Aktualna ustawa nie przewiduje już dawnego mechanizmu wyboru wyłącznie obywatelstwa obcego przez zgodne oświadczenie rodziców w pierwszych miesiącach po urodzeniu dziecka.

Podwójne obywatelstwo dziecka nie daje jednemu z rodziców prawa do samodzielnego przeniesienia miejsca pobytu dziecka do innego państwa. O miejscu zamieszkania dziecka decydują zasady władzy rodzicielskiej i prawo państwa zwykłego pobytu dziecka, a nie tylko paszport.

Wyjazd z dziećmi do Polski albo Anglii po rozstaniu

We francuskim prawie rodzinnym władza rodzicielska przysługuje co do zasady obojgu rodzicom. Art. 371-1 Code civil definiuje władzę rodzicielską jako zespół praw i obowiązków wykonywanych w interesie dziecka. Art. 372 Code civil przewiduje wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców, a art. 373-2 Code civil stanowi, że separacja rodziców sama w sobie nie wpływa na zasady wykonywania tej władzy.

Ten sam art. 373-2 Code civil nakłada na rodzica, który zmienia miejsce zamieszkania w sposób wpływający na wykonywanie władzy rodzicielskiej, obowiązek wcześniejszego poinformowania drugiego rodzica. W razie sporu rozstrzyga sędzia do spraw rodzinnych, kierując się dobrem dziecka. Dlatego wyjazd na stałe do Polski albo Anglii bez zgody ojca i bez orzeczenia sądu może być bardzo ryzykowny.

Jeżeli dziecko miało zwykły pobyt we Francji, a jeden rodzic wywiezie je albo zatrzyma w Polsce bez zgody drugiego rodzica, drugi rodzic może powołać się na Konwencję haską dotyczącą cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę z 25 października 1980 r. Art. 3 Konwencji określa, kiedy uprowadzenie lub zatrzymanie jest bezprawne, a art. 12 Konwencji przewiduje zasadę niezwłocznego powrotu dziecka do państwa jego zwykłego pobytu, jeżeli wniosek został złożony przed upływem roku od uprowadzenia lub zatrzymania.

W relacjach między Polską i Francją znaczenie ma także rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r., czyli tzw. Bruksela II ter, dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz odpowiedzialności rodzicielskiej. W przypadku Anglii po brexicie podstawowe znaczenie ma przede wszystkim Konwencja haska, a szczegóły zależą od miejsca zwykłego pobytu dziecka i aktualnych orzeczeń sądowych.

FAQ

Czy muszę podpisać intercyzę proponowaną przez narzeczonego?

Nie. Umowa majątkowa małżeńska wymaga zgody obu stron. We Francji jej notarialna forma wynika z art. 1394 Code civil. Przed podpisaniem należy uzyskać projekt, tłumaczenie, wyjaśnienie skutków i czas na konsultację.

Czy dom odziedziczony przez męża we Francji będzie wspólny?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 1405 Code civil składniki nabyte przez spadek, darowiznę lub zapis pozostają majątkiem osobistym małżonka. Możliwe są jednak rozliczenia nakładów, jeżeli majątek wspólny finansował remont, kredyt lub ulepszenia.

Jaki ustrój majątkowy jest najbezpieczniejszy przy firmie męża?

Często rozważa się rozdzielność majątkową z art. 1536 i nast. Code civil albo rozdzielność z wyrównaniem dorobków z art. 1569 i nast. Code civil. Wybór zależy od formy firmy, kredytów, majątku, planów dotyczących dzieci i oczekiwanego zabezpieczenia małżonka, który ograniczy pracę zawodową.

Czy po rozwodzie we Francji mogę dostać świadczenie od byłego męża?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 270 i art. 271 Code civil. Sąd może przyznać świadczenie wyrównawcze, gdy rozwód powoduje istotną nierówność w warunkach życia małżonków. Znaczenie mają m.in. długość małżeństwa, opieka nad dziećmi, przerwa w pracy i sytuacja majątkowa stron.

Czy dziecko urodzone poza Francją będzie Francuzem?

Tak, jeżeli co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem Francji. Wynika to z art. 18 Code civil. Jeżeli jedno z rodziców jest Polakiem, dziecko nabywa także obywatelstwo polskie na podstawie art. 14 pkt 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.

Czy mogę wrócić z dziećmi do Polski bez zgody ojca?

Jeżeli wyjazd zmienia stałe miejsce pobytu dziecka i wpływa na wykonywanie władzy rodzicielskiej, potrzebna jest zgoda drugiego rodzica albo orzeczenie sądu. We Francji wynika to z art. 373-2 Code civil. Brak zgody może prowadzić do postępowania o powrót dziecka na podstawie Konwencji haskiej z 25 października 1980 r.

Źródła

• Francuski Code civil: art. 18, art. 215 ust. 3, art. 220, art. 270, art. 271, art. 274, art. 285-1, art. 371-1, art. 372, art. 373-2, art. 757, art. 912, art. 913, art. 1387, art. 1394, art. 1400, art. 1401, art. 1405, art. 1433, art. 1469, art. 1526, art. 1536 i nast., art. 1569 i nast.
• Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 47 § 1.
• Ustawa z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim: art. 14 pkt 1.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z 24 czerwca 2016 r.: art. 22 i art. 26.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r.: art. 21 i art. 22.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. w sprawach małżeńskich oraz odpowiedzialności rodzicielskiej.
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r.: art. 3 i art. 12.