Spadek na Ukrainie – dziedziczenie mieszkania przez obywatela Polski

Czy obywatel polski może odziedziczyć mieszkanie na Ukrainie?

Tak. Sam fakt posiadania obywatelstwa polskiego nie pozbawia prawa do dziedziczenia mieszkania położonego na Ukrainie. Zgodnie z art. 26 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy cudzoziemcy mają w Ukrainie cywilną zdolność prawną na takich samych zasadach jak obywatele Ukrainy, chyba że ustawa przewiduje wyjątek.

Jeżeli sprawa obejmuje spadek na Ukrainie, podstawowe znaczenie ma prawo ukraińskie, a nie to, że spadkobierca mieszka w Polsce albo utracił obywatelstwo ukraińskie. Inaczej mogą być oceniane tylko niektóre składniki majątku, zwłaszcza grunty rolne.

Jeżeli rodzice są współwłaścicielami mieszkania, po śmierci pierwszego z nich dziedziczeniu podlega zasadniczo tylko udział należący do zmarłego. Udział drugiego rodzica pozostaje jego własnością. W razie majątku wspólnego małżonków trzeba dodatkowo ustalić, jaka część mieszkania wchodzi do spadku, a jaka należy do żyjącego małżonka.

Jakie prawo stosuje się do mieszkania położonego na Ukrainie?

W relacjach między Polską a Ukrainą nadal istotne znaczenie ma umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą z dnia 24 maja 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 96, poz. 465). Zgodnie z art. 37 ust. 2 tej umowy stosunki prawne w zakresie dziedziczenia mienia nieruchomego określa prawo tej Umawiającej się Strony, na której terytorium mienie to jest położone.

Oznacza to, że mieszkanie we Lwowie, Kijowie czy innym mieście Ukrainy dziedziczy się według prawa ukraińskiego. Także jurysdykcja w sprawach spadkowych dotyczących nieruchomości jest związana z państwem położenia nieruchomości. Wynika to z art. 41 ust. 2 wskazanej umowy polsko-ukraińskiej, zgodnie z którym w sprawach spadkowych dotyczących nieruchomości właściwe są organy tej Umawiającej się Strony, na której terytorium nieruchomość jest położona.

Stanowisko to potwierdza również postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2009 r., sygn. akt I CSK 302/08, w którym wskazano, że do stosunków prawnych dotyczących nieruchomości właściwe są prawo i organy państwa, na którego terytorium nieruchomość jest położona.

Termin 6 miesięcy na przyjęcie spadku na Ukrainie

Kluczowy jest termin na przyjęcie spadku. Zgodnie z art. 1220 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy spadek otwiera się z chwilą śmierci osoby. Zgodnie z art. 1270 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy termin na przyjęcie spadku wynosi 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.

Jeżeli spadkobierca nie mieszkał stale ze spadkodawcą w chwili jego śmierci, powinien złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku. Obowiązek ten wynika z art. 1269 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy. W praktyce oświadczenie składa się notariuszowi ukraińskiemu prowadzącemu sprawę spadkową, najczęściej według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

Inaczej jest w przypadku spadkobiercy, który stale mieszkał ze spadkodawcą w chwili jego śmierci. Zgodnie z art. 1268 ust. 3 Kodeksu cywilnego Ukrainy taki spadkobierca jest uznawany za tego, który przyjął spadek, jeżeli w terminie 6 miesięcy nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Co zrobić po śmierci rodzica?

Po śmierci każdego z rodziców należy odrębnie ustalić, jaka część mieszkania wchodzi do spadku i czy istnieje testament. Następnie trzeba skontaktować się z ukraińskim notariuszem właściwym dla miejsca otwarcia spadku. Zgodnie z art. 1221 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy miejscem otwarcia spadku jest ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli nie można go ustalić, znaczenie może mieć miejsce położenia nieruchomości lub głównej części majątku.

W typowej sprawie potrzebne będą w szczególności:

• akt zgonu spadkodawcy,
• dokument potwierdzający pokrewieństwo, np. akt urodzenia spadkobiercy,
• testament, jeżeli został sporządzony,
• dokumenty dotyczące mieszkania, np. tytuł własności lub dane rejestrowe,
• paszport albo inny dokument tożsamości spadkobiercy,
• ukraiński numer podatkowy, jeżeli będzie wymagany do rejestracji prawa lub późniejszej sprzedaży mieszkania,
• tłumaczenia dokumentów oraz apostille, jeżeli dokument został wydany w Polsce i ma być użyty na Ukrainie.

Jeżeli spadkobierca mieszka w Polsce, nie zawsze musi osobiście jechać do Ukrainy tylko po to, aby złożyć oświadczenie. W praktyce dopuszczalne bywa przesłanie oświadczenia z podpisem notarialnie poświadczonym, z apostille i tłumaczeniem na język ukraiński, ale sposób działania należy wcześniej uzgodnić z konkretnym ukraińskim notariuszem. W czasie obowiązywania szczególnych ograniczeń organizacyjnych, w tym związanych ze stanem wojennym w Ukrainie, dostęp do rejestrów i praca notariuszy mogą podlegać dodatkowym zasadom technicznym.

Co jeśli termin 6 miesięcy został przekroczony?

Przekroczenie terminu nie powinno być lekceważone. Zgodnie z art. 1272 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy spadkobierca, który nie złożył oświadczenia o przyjęciu spadku w terminie określonym w art. 1270 Kodeksu cywilnego Ukrainy, jest uznawany za osobę, która spadku nie przyjęła.

Ustawodawstwo ukraińskie przewiduje jednak możliwość naprawienia sytuacji. Zgodnie z art. 1272 ust. 2 Kodeksu cywilnego Ukrainy spadkobierca może złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku po terminie, jeżeli zgodzą się na to pisemnie spadkobiercy, którzy już przyjęli spadek. Zgodnie z art. 1272 ust. 3 Kodeksu cywilnego Ukrainy sąd może wyznaczyć dodatkowy termin na złożenie oświadczenia, jeżeli spadkobierca nie dochował terminu z ważnej przyczyny.

W praktyce ważną przyczyną może być np. brak wiedzy o śmierci spadkodawcy, choroba, przeszkody w komunikacji albo obiektywne trudności w uzyskaniu dokumentów. Ocena zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego i od sądu ukraińskiego.

Testament, udział obowiązkowy i inni spadkobiercy

Jeżeli rodzice sporządzili testament, notariusz będzie ustalał jego ważność i zakres. Sam zapis mieszkania w testamencie nie zawsze oznacza, że nikt inny nie ma żadnych praw. Zgodnie z art. 1241 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy małoletnie dzieci, pełnoletnie niezdolne do pracy dzieci, niezdolny do pracy małżonek oraz niezdolni do pracy rodzice spadkodawcy mają prawo do obowiązkowej części spadku, niezależnie od treści testamentu.

Jeżeli więc w rodzinie są osoby objęte ochroną z art. 1241 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy, notariusz może nie ograniczyć sprawy wyłącznie do osoby wskazanej w testamencie. W takiej sytuacji konieczna jest analiza dokumentów rodzinnych, wieku, stanu zdrowia i statusu pozostałych potencjalnych spadkobierców.

Nabycie mieszkania i wpis prawa własności

Po upływie terminu na przyjęcie spadku notariusz może wydać dokument potwierdzający prawo do spadku. Zgodnie z art. 1296 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy spadkobierca, który przyjął spadek, może uzyskać świadectwo prawa do spadku. Zgodnie z art. 1297 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy spadkobierca, który przyjął spadek obejmujący nieruchomość, powinien wystąpić o wydanie takiego świadectwa.

Przy nieruchomościach samo uzyskanie dokumentu spadkowego zwykle nie kończy sprawy praktycznie. Prawo własności nieruchomości powinno zostać ujawnione w państwowym rejestrze praw rzeczowych. Zgodnie z art. 182 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy prawo własności oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości podlegają rejestracji państwowej. Bez uporządkowanej rejestracji mogą pojawić się problemy przy sprzedaży mieszkania, wynajmie, ustanowieniu pełnomocnika albo załatwianiu spraw administracyjnych.

Czy cudzoziemiec może odziedziczyć grunt na Ukrainie?

Mieszkanie lub dom mogą co do zasady zostać odziedziczone przez cudzoziemca. Szczególne ograniczenia dotyczą natomiast ziemi rolnej. Zgodnie z art. 81 ust. 2 Kodeksu ziemskiego Ukrainy cudzoziemcy mogą nabywać własność określonych nieruchomości gruntowych, ale regulacja ta wprowadza istotne ograniczenia. Zgodnie z art. 81 ust. 4 Kodeksu ziemskiego Ukrainy grunty rolne odziedziczone przez cudzoziemców podlegają zbyciu w ciągu roku.

Jeżeli więc w skład spadku wchodzi nie tylko mieszkanie, ale także działka rolna, trzeba osobno sprawdzić jej status w ukraińskiej dokumentacji. Inne zasady mogą dotyczyć lokalu mieszkalnego, działki pod domem, udziału w gruncie wspólnoty oraz ziemi rolnej.

Podatki w Ukrainie i w Polsce

Przy dziedziczeniu przez osobę mieszkającą w Polsce trzeba rozważyć dwa porządki podatkowe. Po pierwsze, mogą powstać obowiązki podatkowe na Ukrainie. Zgodnie z art. 174.2.3 Kodeksu podatkowego Ukrainy dziedziczenie przez nierezydenta albo dziedziczenie po nierezydencie może podlegać opodatkowaniu według stawki przewidzianej w art. 167.1 Kodeksu podatkowego Ukrainy, czyli zasadniczo 18% podatku dochodowego od osób fizycznych. Dodatkowo może wystąpić ukraińska opłata wojskowa według stawek obowiązujących w chwili powstania obowiązku podatkowego.

Po drugie, trzeba sprawdzić polską ustawę z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Zgodnie z art. 2 tej ustawy nabycie własności rzeczy znajdujących się za granicą podlega podatkowi w Polsce, jeżeli w chwili otwarcia spadku nabywca był obywatelem polskim albo miał miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przy dziedziczeniu po rodzicach można korzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, ale wymaga ono spełnienia warunków z art. 4a ust. 1 pkt 1 i pkt 2 tej ustawy, w szczególności zgłoszenia nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.

W sprawach transgranicznych warto ustalić datę powstania obowiązku podatkowego, wartość mieszkania, dokument potwierdzający nabycie i ewentualne podatki zapłacone w Ukrainie. Brak zgłoszenia w Polsce może pozbawić zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny.

FAQ

Źródła

• Art. 37 ust. 2 i art. 41 ust. 2 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą z dnia 24 maja 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, Dz. U. z 1994 r. Nr 96, poz. 465.
• Art. 26 ust. 1, art. 182 ust. 1, art. 1220 ust. 1, art. 1221 ust. 1, art. 1241 ust. 1, art. 1268 ust. 3, art. 1269 ust. 1, art. 1270 ust. 1, art. 1272 ust. 1-3, art. 1296 ust. 1 i art. 1297 ust. 1 Kodeksu cywilnego Ukrainy.
• Art. 81 ust. 2 i ust. 4 Kodeksu ziemskiego Ukrainy.
• Art. 174.2.3 i art. 167.1 Kodeksu podatkowego Ukrainy.
• Art. 2 oraz art. 4a ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2009 r., sygn. akt I CSK 302/08.