Różne wyznania rodziców a wychowanie dziecka

Różne wyznania rodziców a decyzje o wychowaniu dziecka

Jeżeli oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską, żadne z nich nie ma pierwszeństwa w decydowaniu o religijnym wychowaniu dziecka. Wynika to z art. 97 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

Sprawa udziału dziecka w praktykach religijnych, lekcjach religii, przygotowaniu do pierwszej komunii albo wychowania w określonym wyznaniu może być uznana za istotną sprawę dziecka. W takiej sytuacji zastosowanie ma art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Oznacza to, że matka nie powinna jednostronnie zakazywać dziecku udziału w lekcjach religii lub przygotowaniu do komunii, jeżeli ojciec się z tym nie zgadza. Tak samo ojciec nie powinien jednostronnie przesądzać, że dziecko ma uczestniczyć w praktykach religijnych, jeśli matka wyraźnie się temu sprzeciwia. W pierwszej kolejności rodzice powinni szukać porozumienia, a dopiero gdy jest to niemożliwe, można rozważyć wniosek do sądu.

Prawo rodziców do wychowania dziecka zgodnie z przekonaniami

Konstytucja RP chroni prawo rodziców do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami. Art. 48 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, ale wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.

Podobnie art. 53 ust. 3 Konstytucji RP przyznaje rodzicom prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego oraz religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis ten trzeba jednak czytać łącznie z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, który zapewnia każdemu wolność sumienia i religii, oraz z art. 53 ust. 6 Konstytucji RP, zgodnie z którym nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych.

W praktyce oznacza to, że prawo jednego rodzica do religijnego wychowania dziecka nie znosi prawa drugiego rodzica do współdecydowania. Nie znosi również potrzeby uwzględnienia sytuacji dziecka. Im starsze i dojrzalsze dziecko, tym większe znaczenie ma jego stanowisko.

Dobro dziecka i jego zdanie

Podstawową zasadą w sprawach rodzinnych jest dobro dziecka. Art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Natomiast art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakazuje rodzicom wysłuchać dziecko przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących jego osoby lub majątku, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia.

Podobne znaczenie mają przepisy Konwencji o prawach dziecka z 20 listopada 1989 r. Art. 12 ust. 1 tej Konwencji przyznaje dziecku zdolnemu do kształtowania własnych poglądów prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach, które go dotyczą, a poglądy dziecka powinny być przyjmowane z należytą wagą, stosownie do wieku i dojrzałości dziecka. Art. 14 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka zobowiązuje państwa do poszanowania prawa dziecka do wolności myśli, sumienia i wyznania, a art. 14 ust. 2 tej Konwencji nakazuje szanować prawa i obowiązki rodziców w zakresie ukierunkowania dziecka przy korzystaniu z tego prawa.

Ośmioletnie dziecko zwykle może już powiedzieć, czy chce uczestniczyć w przygotowaniu do komunii, czy rozumie, czym jest udział w praktykach religijnych, i czy odczuwa presję ze strony któregoś z rodziców. Nie oznacza to, że dziecko samo zawsze rozstrzyga sprawę, ale jego głos powinien być potraktowany poważnie.

Lekcje religii w polskiej szkole

Jeżeli sprawa dotyczy polskiej szkoły publicznej, podstawą organizowania nauki religii jest § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach. Zgodnie z § 1 ust. 1 tego rozporządzenia w publicznych przedszkolach i szkołach naukę religii organizuje się na życzenie rodziców, a po osiągnięciu pełnoletności na życzenie uczniów.

Jeżeli oboje rodzice mają władzę rodzicielską i pozostają w sporze, szkoła nie powinna być miejscem rozstrzygania konfliktu światopoglądowego między nimi. Dyrektor szkoły może wymagać wyjaśnienia, czy istnieje zgodna decyzja rodziców, zwłaszcza gdy jedno z rodziców zgłasza sprzeciw. W razie utrwalonego sporu właściwą drogą jest rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Komunia święta a decyzja sądu państwowego

Trzeba odróżnić dwie kwestie. Pierwsza to cywilnoprawna decyzja rodziców o wychowaniu dziecka, udziale w przygotowaniu religijnym i zgodzie na określone zajęcia. Taka sprawa może być oceniana przez sąd opiekuńczy, jeżeli jest istotną sprawą dziecka w rozumieniu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Druga kwestia to dopuszczenie dziecka do sakramentu w konkretnym Kościele lub związku wyznaniowym. Organy państwowe nie zastępują władz kościelnych w decyzjach ściśle religijnych. Wynika to z zasady autonomii i wzajemnej niezależności państwa oraz kościołów i innych związków wyznaniowych, wyrażonej w art. 25 ust. 3 Konstytucji RP. W odniesieniu do Kościoła katolickiego znaczenie mają także przepisy prawa kanonicznego, w tym kan. 914 Kodeksu prawa kanonicznego, który wiąże dopuszczenie dziecka do pierwszej komunii między innymi z przygotowaniem dziecka i oceną duszpasterza.

W praktyce sąd rodzinny może więc rozstrzygnąć spór rodziców co do zgody na przygotowanie religijne dziecka, ale nie powinien wydawać orzeczenia, które wprost nakazuje parafii udzielenie sakramentu. Warto wcześniej porozmawiać z duszpasterzem, wychowawcą lub mediatorem rodzinnym, aby ustalić rozwiązanie, które nie wciągnie dziecka w konflikt między rodzicami.

Wniosek do sądu opiekuńczego w Polsce

Jeżeli sprawa podlega jurysdykcji polskiego sądu, rodzic może złożyć wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka. Podstawą materialnoprawną jest art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a podstawą proceduralną art. 582 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 582 Kodeksu postępowania cywilnego rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka, co do których brak porozumienia między rodzicami, może nastąpić dopiero po umożliwieniu rodzicom złożenia oświadczeń, chyba że wysłuchanie ich byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami.

Sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny, czyli sąd rejonowy wykonujący zadania sądu opiekuńczego, co wynika z art. 568 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwość miejscową w sprawach opiekuńczych określa art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu. Jeżeli dziecko nie ma miejsca zamieszkania ani pobytu w Polsce, trzeba dodatkowo ocenić jurysdykcję międzynarodową, a nie tylko właściwość miejscową sądu.

Wniosek powinien być konkretny. Zamiast ogólnego żądania, aby dziecko było wychowywane w danej religii, lepiej wskazać, o jaką decyzję chodzi, na przykład zgodę na udział dziecka w lekcjach religii katolickiej, zgodę na przygotowanie do pierwszej komunii, zgodę na określone spotkania przygotowawcze albo ustalenie zasad podejmowania decyzji w tym zakresie.

W sprawach nieprocesowych zasadą jest opłata stała 100 zł od wniosku o wszczęcie postępowania, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W konkretnej sprawie można też złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli strona nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny, zgodnie z art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Czy dziecko będzie wysłuchane przez sąd?

W sprawie dotyczącej dziecka sąd powinien uwzględnić jego dobro i poziom dojrzałości. Art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie powinno odbywać się poza salą posiedzeń sądowych, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka.

Jeżeli między rodzicami istnieje konflikt interesów, sąd może rozważyć ustanowienie reprezentanta dziecka. Podstawą są art. 99 i art. 99¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które regulują reprezentację dziecka, gdy żaden z rodziców nie może go reprezentować. Nie w każdej sprawie o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka ustanowienie reprezentanta będzie konieczne, ale może być zasadne, gdy dziecko jest uczestnikiem postępowania albo jego interesy wymagają odrębnej ochrony.

Dziecko mieszka w Norwegii – który sąd jest właściwy?

W sprawach rodzinnych z elementem zagranicznym kluczowe jest pojęcie zwykłego pobytu dziecka. Jeżeli dziecko od kilku lat mieszka w Norwegii, uczęszcza tam do szkoły i tam znajduje się centrum jego życia, trzeba liczyć się z tym, że jego zwykły pobyt jest w Norwegii. Sam fakt posiadania obywatelstwa polskiego przez dziecko lub rodziców nie przesądza jeszcze właściwości polskiego sądu.

Polska i Norwegia są związane Konwencją o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, sporządzoną w Hadze 19 października 1996 r. Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej Konwencji organy sądowe lub administracyjne umawiającego się państwa, w którym dziecko ma zwykły pobyt, są właściwe do podejmowania środków zmierzających do ochrony osoby lub majątku dziecka. Zgodnie z art. 15 ust. 1 Konwencji organy te stosują co do zasady własne prawo.

Art. 56 ust. 2 ustawy z 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe odsyła w zakresie władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem do Konwencji haskiej z 1996 r. W praktyce oznacza to, że przy zwykłym pobycie dziecka w Norwegii właściwe mogą być przede wszystkim organy norweskie, a polski sąd może odmówić rozpoznania sprawy z powodu braku jurysdykcji. Wyjątki i możliwość przekazania sprawy trzeba oceniać indywidualnie według przepisów Konwencji, zwłaszcza gdy sprawa ma silny związek z Polską albo dotyczy pilnych środków ochrony dziecka.

Jak przygotować się do rozmowy lub sprawy sądowej?

Przed eskalacją konfliktu warto zebrać informacje, które pokazują sytuację dziecka, a nie tylko przekonania rodziców. Znaczenie mogą mieć: dotychczasowy sposób wychowania dziecka, wcześniejsze praktyki religijne, to, czy dziecko było ochrzczone, czy uczestniczyło w nabożeństwach, jego relacje z obojgiem rodziców, opinia dziecka, plan przygotowania do komunii oraz ewentualne obciążenie dziecka sporem rodziców.

Warto też rozważyć mediację. Art. 183¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego dopuszcza mediację w sprawach cywilnych, jeżeli charakter sprawy na to pozwala. W sporach rodzicielskich mediacja często pomaga ustalić rozwiązanie pośrednie, na przykład zgodę na poznawanie religii obojga rodziców bez zmuszania dziecka do natychmiastowej deklaracji.

FAQ

Źródła

• art. 25 ust. 3, art. 48 ust. 1, art. 53 ust. 1, ust. 3 i ust. 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
• art. 87, art. 92, art. 95 § 3 i § 4, art. 96 § 1, art. 97 § 1 i § 2, art. 99 i art. 99¹ ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• art. 568 § 1, art. 569 § 1, art. 576 § 2, art. 582 oraz art. 183¹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach.
• art. 12 i art. 14 Konwencji o prawach dziecka z 20 listopada 1989 r.
• art. 5 ust. 1 i art. 15 ust. 1 Konwencji o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, sporządzonej w Hadze 19 października 1996 r.
• art. 56 ust. 2 ustawy z 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe.
• art. 23 pkt 1 i art. 102 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• kan. 914 Kodeksu prawa kanonicznego z 1983 r.